Στον πάτο η Κύπρος με… ψίχουλα στη στήριξη της οικογένειας

Η συζήτηση για το δημογραφικό έχει ανέβει ψηλά στην πολιτική ατζέντα. Η θέση, ωστόσο, που καταλαμβάνει η οικογένεια στις κοινωνικές δαπάνες του κράτους παραμένει εξαιρετικά χαμηλή. Στα νεότερα στοιχεία της Eurostat για το 2024, μόλις 4,6% των συνολικών κοινωνικών παροχών της Κύπρου κατευθύνεται στην οικογένεια και το παιδί. Πρόκειται για το χαμηλότερο ποσοστό μεταξύ των 27 κρατών-μελών, με τον μέσο όρο της ΕΕ να βρίσκεται στο 8,7%.

Η ίδια εικόνα επαναλαμβάνεται και σε άλλους δείκτες. Στα τελευταία πλήρη στοιχεία, για το 2023, οι παροχές οικογένειας και παιδιού αντιστοιχούσαν στο 0,9% του κυπριακού ΑΕΠ, έναντι 2,3% στην ΕΕ. Έναν χρόνο προηγουμένως, η σχετική δαπάνη ήταν €277 ανά κάτοικο, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος έφθανε τα €830.

Διαφορετικές μετρήσεις, διαφορετικές χρονιές, κοινή κατάληξη: η Κύπρος παραμένει στο κατώτατο άκρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη χρηματοδότηση της οικογένειας και του παιδιού.

Όπως κι αν το μετρήσεις, στον πάτο

Τα €277 ανά κάτοικο αποτυπώνουν με τον απλούστερο τρόπο την απόσταση. Το 2022 η Κύπρος ήταν τρίτη από το τέλος στην ΕΕ, πάνω μόνο από τη Βουλγαρία (€211) και την Ελλάδα (€264). Ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ήταν σχεδόν τριπλάσιος.

Το ύψος της δαπάνης σε ευρώ επηρεάζεται, ασφαλώς, από το μέγεθος και την οικονομική ισχύ κάθε χώρας. Η σύγκριση ως ποσοστό του ΑΕΠ εξουδετερώνει σε σημαντικό βαθμό αυτήν τη διαφορά. Και πάλι η Κύπρος παραμένει χαμηλά: 0,9% το 2023, έναντι 2,3% στην ΕΕ.

Το νεότερο διαθέσιμο στοιχείο συμπληρώνει την εικόνα. Το 2024 η οικογένεια και το παιδί απορροφούσαν μόλις 4,6% των συνολικών κοινωνικών παροχών της χώρας. Κανένα άλλο κράτος-μέλος δεν κατέγραφε χαμηλότερο ποσοστό.

Η ευρωπαϊκή κατάταξη, επομένως, δύσκολα αποδίδεται σε κάποια ιδιομορφία ενός μεμονωμένου δείκτη. Είτε η σύγκριση γίνεται σε ευρώ ανά κάτοικο είτε σε σχέση με το ΑΕΠ είτε ως μερίδιο του κοινωνικού κράτους, η Κύπρος βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις.

Τι κρύβεται πίσω από το 4,6%

Η κατηγορία «οικογένεια και παιδιά» της Eurostat καλύπτει πολύ περισσότερα από το επίδομα τέκνου. Περιλαμβάνει χρηματικές παροχές και υπηρεσίες που συνδέονται με την εγκυμοσύνη, τον τοκετό, την ανατροφή και τη φροντίδα των παιδιών, καθώς και γονικές παροχές.

Το 4,6%, συνεπώς, αποτυπώνει το συνολικό βάρος που έχει η οικογένεια μέσα στο σύστημα κοινωνικής προστασίας.

Τα στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας δίνουν και το πραγματικό μέγεθος της δαπάνης. Το 2023 οι παροχές για οικογένεια και παιδιά στην Κύπρο ανήλθαν σε €283,2 εκατ., από €257,7 εκατ. το προηγούμενο έτος. Την ίδια χρονιά, οι παροχές γήρατος έφθασαν τα €2,525 δισ. και εκείνες για ασθένεια και υγειονομική περίθαλψη τα €2,126 δισ.

Οι ανάγκες προφανώς διαφέρουν και τα ποσά δεν προσφέρονται για ευθεία σύγκριση. Δίνουν, όμως, την κλίμακα: από το σύνολο του κυπριακού συστήματος κοινωνικής προστασίας, ο «φάκελος» της οικογένειας παραμένει μικρός.

Γιατί η Ευρώπη δίνει τριπλάσια

Η απόσταση των €277 από τα €830 δεν εξηγείται μόνο από μεγαλύτερα οικογενειακά επιδόματα. Μεγάλο μέρος των χρημάτων που δαπανώνται στην Ευρώπη επιστρέφει στις οικογένειες με τη μορφή υπηρεσιών.

Στα πλήρη στοιχεία της Eurostat για το 2023, περίπου 42% της συνολικής δαπάνης για οικογένεια και παιδιά στην ΕΕ αφορούσε παροχές σε είδος και υπηρεσίες. Μόνο η ημερήσια φροντίδα παιδιών απορροφούσε περίπου το ένα τέταρτο του συνολικού ποσού.

Η μετατόπιση προς τις υπηρεσίες είναι εμφανής εδώ και χρόνια. Από το 2000 έως το 2023, οι ευρωπαϊκές δαπάνες για οικογένεια και παιδιά αυξήθηκαν σε πραγματικούς όρους κατά 51,3%, την ώρα που ο αριθμός των παιδιών κάτω των 18 ετών μειώθηκε κατά 8,5%. Στις παροχές σε είδος και τις υπηρεσίες η αύξηση έφθασε το 121,7%.

Η Ευρώπη διαθέτει πλέον περισσότερους πόρους για μικρότερο παιδικό πληθυσμό και σημαντικό μέρος αυτής της αύξησης κατευθύνθηκε σε υπηρεσίες που αφαιρούν έξοδα από τον οικογενειακό προϋπολογισμό.

Γι' αυτό και τα €830 δεν πρέπει να διαβάζονται ως ποσό που εισπράττει ένας γονιός. Αντιπροσωπεύουν και κόστος που αναλαμβάνει το κοινωνικό κράτος για λογαριασμό της οικογένειας. Εκεί εντοπίζεται σημαντικό μέρος της απόστασης από την Κύπρο.

Στήριξη μόνο αν περάσεις το φίλτρο

Η διαφορά με την υπόλοιπη Ευρώπη αφορά και τον τρόπο κατανομής των χρημάτων. Στην Κύπρο, 64,8% των παροχών για οικογένεια και παιδιά δινόταν το 2023 κατόπιν εισοδηματικού ελέγχου. Είναι το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ, μετά την Πορτογαλία. Ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ήταν μόλις 26%.

Η σύγκριση γίνεται πολύ πιο καθαρή χωρίς στατιστική ορολογία: σχεδόν δύο στα τρία ευρώ στην Κύπρο περνούν από εισοδηματικό φίλτρο. Στην ΕΕ περίπου ένα στα τέσσερα.

Για μεγάλο μέρος της κρατικής στήριξης, επομένως, η ύπαρξη παιδιών δεν αρκεί. Το οικογενειακό εισόδημα πρέπει να βρίσκεται κάτω από συγκεκριμένα όρια. Μια αύξηση εισοδήματος μπορεί να περιορίσει ή να αφαιρέσει μια παροχή, ενώ τα έξοδα για στέγαση, φροντίδα και ανατροφή των παιδιών παραμένουν.

Ακόμη μία κυπριακή ιδιαιτερότητα καταγράφεται στις εφάπαξ χρηματικές παροχές. Το 2023 αποτελούσαν 29,2% της συνολικής δαπάνης, το υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ, όταν στις περισσότερες χώρες ήταν κάτω από 10%. Σύμφωνα με τη Eurostat, περίπου το 90% αυτών των πληρωμών αφορούσε οικονομική βοήθεια σε οικογένειες περιορισμένων πόρων με παιδιά στην εκπαίδευση.

Προκύπτει έτσι ένα μοντέλο με έντονα χαρακτηριστικά στοχευμένης κοινωνικής βοήθειας: υψηλή χρήση εισοδηματικών κριτηρίων και μεγάλο βάρος στις εφάπαξ ενισχύσεις. Η ευρωπαϊκή εικόνα κινείται περισσότερο προς ευρύτερες και σταθερότερες μορφές οικογενειακής στήριξης.

Το κενό δεν κλείνει με ένα επίδομα

Η κυπριακή πολιτική έχει αρχίσει να μετακινείται. Τα τελευταία χρόνια προστέθηκαν ή ενισχύθηκαν μέτρα για τις οικογένειες, ενώ για το 2026-2027 συνεχίζεται η επιδότηση διδάκτρων και σίτισης παιδιών μέχρι τεσσάρων ετών.

Η επιδότηση βρεφονηπιακών και νηπιαγωγείων είναι σημαντική, επειδή αγγίζει ένα καθημερινό και μεγάλο έξοδο για τους γονείς. Παραμένει, ωστόσο, συνδεδεμένη με προϋποθέσεις. Η οικογένεια πρέπει, μεταξύ άλλων, να είναι δικαιούχος επιδόματος τέκνου και να εμπίπτει στα προβλεπόμενα εισοδηματικά όρια.

Τα νέα μέτρα διευρύνουν την κρατική παρουσία σε τομείς όπου προηγουμένως το μεγαλύτερο βάρος έπεφτε στην οικογένεια. Η πλήρης επίδρασή τους δεν έχει ακόμη αποτυπωθεί στα συγκρίσιμα ευρωπαϊκά στοιχεία.

Θα χρειαστεί, συνεπώς, να φανεί εάν η αύξηση των παροχών και η επέκταση των υπηρεσιών μπορούν να μεταβάλουν ουσιαστικά την εικόνα. Η απόσταση που καταγράφει σήμερα η Eurostat είναι μεγάλη και αφορά ολόκληρη τη δομή της οικογενειακής πολιτικής, όχι μία συγκεκριμένη παροχή.

«Κάντε παιδιά» με 0,9% του ΑΕΠ

Οι ευρωπαϊκοί δείκτες αποκτούν άλλη διάσταση όταν συνδεθούν με το δημογραφικό. Η Κύπρος έχει δείκτη γονιμότητας 1,4 παιδιά ανά γυναίκα, πολύ χαμηλότερα από το επίπεδο αναπλήρωσης του πληθυσμού. Η υπογεννητικότητα και η γήρανση έχουν ήδη μετατρέψει το δημογραφικό σε μακροπρόθεσμη πρόκληση για τη χώρα.

Η Κυβέρνηση Χριστοδουλίδη έχει προχωρήσει σε διαδοχικές δέσμες μέτρων. Ενισχύθηκαν επιδόματα, επεκτάθηκε η επιδότηση βρεφονηπιακών σταθμών, έγιναν παρεμβάσεις στη γονική άδεια και από το 2026 προστέθηκαν φορολογικές ελαφρύνσεις για οικογένειες με παιδιά. Αρκετές από αυτές τις αλλαγές είναι νεότερες από τα πλήρη στοιχεία της Eurostat και η επίδρασή τους θα φανεί στις επόμενες μετρήσεις.

Η αφετηρία παραμένει χαμηλή. Η οικογενειακή στήριξη αντιστοιχούσε στο 0,9% του ΑΕΠ, με τον μέσο όρο της ΕΕ στο 2,3%, ενώ η δημογραφική ανάκαμψη έχει ήδη ανακηρυχθεί σε πολιτική προτεραιότητα.

Για τα νέα ζευγάρια, η εξίσωση περιλαμβάνει πολύ περισσότερα από το επίδομα τέκνου. Στέγη, εισόδημα, κόστος φροντίδας, δυνατότητα επιστροφής στην εργασία και καθημερινά έξοδα επηρεάζουν άμεσα την απόφαση δημιουργίας και διεύρυνσης μιας οικογένειας.

Τα μέτρα των τελευταίων ετών θα κριθούν στην πράξη: από το εύρος τους, από το πόσες οικογένειες καλύπτουν και από τη διάρκειά τους. Με δείκτη γονιμότητας 1,4 και την Κύπρο σταθερά στις τελευταίες ευρωπαϊκές θέσεις ως προς τη στήριξη οικογένειας και παιδιού, η απόσταση που πρέπει να καλυφθεί παραμένει μεγάλη.