NEXUS στην Κερύνεια: Η EXIT έφυγε, το πρόβλημα όμως παραμένει

Η υπόθεση του Φεστιβάλ NEXUS στην κατεχόμενη Κερύνεια αποτελεί ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου που το Κυπριακό μεταφέρεται πλέον από τα παραδοσιακά πεδία της διπλωματίας και της πολιτικής αντιπαράθεσης στον χώρο του πολιτισμού, της διεθνούς προβολής και της συμβολικής νομιμοποίησης. Η προγραμματισθείσα διοργάνωση στις 18 Σεπτεμβρίου 2026, με τη συμμετοχή της διεθνούς εταιρείας EXIT και τουρκοκυπριακών φορέων, δεν ήταν απλώς μια ακόμη μουσική εκδήλωση. Η επιλογή της κατεχόμενης Κερύνειας και, ιδιαίτερα, του ιστορικού Κάστρου, προσέδιδε στη διοργάνωση ένα σαφές πολιτικό και συμβολικό φορτίο.

Η αποχώρηση της EXIT, ύστερα από τις αντιδράσεις και τις διπλωματικές παρεμβάσεις της Κυπριακής Δημοκρατίας, αποτελεί αναμφίβολα θετική εξέλιξη για τη Λευκωσία. Δεν πρέπει, όμως, να συγχέεται με την ακύρωση του εγχειρήματος. Οι τουρκοκυπριακοί φορείς δεν εγκατέλειψαν την ιδέα μιας μεγάλης διεθνούς μουσικής διοργάνωσης στην Κερύνεια. Αντίθετα, όλα δείχνουν ότι η αρχική διοργάνωση οδηγείται περισσότερο σε αναβολή και ανασχεδιασμό παρά σε οριστική ματαίωση.

Αυτό ακριβώς επιβάλλει μια ψύχραιμη και αντικειμενική αποτίμηση της στάσης τόσο του Υφυπουργείου Πολιτισμού όσο και του Υπουργείου Εξωτερικών. Η Λευκωσία πέτυχε έναν σημαντικό επιμέρους στόχο. Δεν πέτυχε, όμως, ακόμη τον ευρύτερο στρατηγικό στόχο που είναινα αποτρέψει τη διεθνή πολιτιστική αξιοποίηση της κατεχόμενης Κερύνειας.

Η αντίδραση του Υφυπουργείου Πολιτισμού

Η αντίδραση του Υφυπουργείου Πολιτισμού πρέπει να κριθεί με δύο διαφορετικά μέτρα. Από τη μια, είναι κατανοητή η θέση ότι το συγκεκριμένο ζήτημα δεν μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως μια απλή πολιτιστική διαφορά και ότι απαιτούσε χειρισμό σε επίπεδο εξωτερικής πολιτικής. Από την άλλη, η όλη αντιμετώπιση υπήρξε ανεπαρκής, και ανέδειξε την απουσία μιας συγκροτημένης, ολοκληρωμένης και αποτελεσματικής πολιτικής και δράσης πολιτιστικής διπλωματίας.

Το Υφυπουργείο δεν θα έπρεπε να περιμένει μέχρι να δημιουργηθεί δημόσια αντιπαράθεση για να κινητοποιηθεί ο κρατικός μηχανισμός. Η διεθνής διοργάνωση ήταν γνωστή, είχε προβληθεί δημοσίως και αφορούσε έναν χώρο εξαιρετικής ιστορικής και πολιτιστικής σημασίας. Το Κάστρο της Κερύνειας δεν είναι ένας ουδέτερος χώρος συναυλιών. Αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κυπριακής Δημοκρατίας, σε περιοχή που βρίσκεται υπό τουρκική κατοχή.

Το γεγονός αυτό θα έπρεπε να είχε ενεργοποιήσει εγκαίρως έναν μηχανισμό πολιτιστικής διπλωματίας. Το Υφυπουργείο θα μπορούσε να είχε ενημερώσει από την πρώτη στιγμή τους ξένους διοργανωτές για την ιστορική, πολιτική και πολιτιστική διάσταση της επιλογής τους. Θα μπορούσε επίσης να είχε συνεργαστεί με το Υπουργείο Εξωτερικών για τη δημιουργία ενός τεκμηριωμένου φακέλου σχετικά με την πολιτιστική κληρονομιά της Κερύνειας και τις συνέπειες που έχει η διεθνής διοργάνωση εκδηλώσεων σε κατεχόμενα μνημεία.

Δεν χρειάζονται κραυγές, υπερβολές ή κομματικές αντιπαραθέσεις. Χρειάζεται τεκμηρίωση, σοβαρότητα και διεθνώς κατανοητό επιχείρημα. Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν έχει λόγο να εμφανίζεται ως αντίπαλος της μουσικής, του πολιτισμού ή των διεθνών καλλιτεχνών. Το αντίθετο. Οφείλει να καταστήσει σαφές ότι στηρίζει την πολιτιστική συνεργασία, αλλά δεν μπορεί να αποδέχεται την έμμεση διεθνή νομιμοποίηση μιας παράνομης κατάστασης κατοχής μέσω μεγάλων διεθνών πολιτιστικών διοργανώσεων.

Η κινητοποίηση του Υπουργείου Εξωτερικών

Αν υπάρχει ένας τομέας που η Κυπριακή Δημοκρατία δικαιούται να αποδώσει στον εαυτό της θετικό αποτέλεσμα, αυτός είναι η διπλωματική κινητοποίηση που οδήγησε στην αποχώρηση της EXIT. Η παρέμβαση προς τη σερβική πλευρά φαίνεται ότι απέδωσε και η διεθνής εταιρεία αποφάσισε τελικά να αποσύρει τη συμμετοχή της.

Η εξέλιξη αυτή δεν είναι καθόλου αμελητέα. Η διεθνής παρουσία της EXIT ήταν εκείνη που προσέδιδε στη διοργάνωση το μεγαλύτερο μέρος της διεθνούς της εμβέλειας. Η σύνδεση ενός αναγνωρισμένου διεθνούς μουσικού οργανισμού με μια εκδήλωση στην κατεχόμενη Κερύνεια θα μπορούσε να προσφέρει σημαντικό επικοινωνιακό και συμβολικό όφελος στην τουρκοκυπριακή πλευρά.

Υπό αυτή την έννοια, η αποχώρηση της EXIT αποτελεί πραγματική διπλωματική επιτυχία. Η Λευκωσία κατάφερε να πείσει έναν σημαντικό διεθνή πολιτιστικό οργανισμό ότι η συγκεκριμένη επιλογή δεν ήταν πολιτικά και ιστορικά ουδέτερη. Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι η EXIT δεν επέλεξε να αγνοήσει τις αντιδράσεις, αλλά αποσύρθηκε, αναγνωρίζοντας την ευαισθησία που περιβάλλει την Κύπρο. Αυτό αποτελεί και ένα χρήσιμο προηγούμενο. Δείχνει ότι η διεθνής πολιτιστική κοινότητα μπορεί να ανταποκριθεί σε τεκμηριωμένες παρεμβάσεις, όταν αυτές δεν στηρίζονται σε συνθηματολογία αλλά σε πραγματικά ιστορικά και πολιτικά δεδομένα.

Από την αποχώρηση στην αναβολή

Εδώ, όμως, βρίσκεται το κρίσιμο σημείο της υπόθεσης. Η αποχώρηση της EXIT δεν σημαίνει ότι εξαφανίστηκε το NEXUS ως πολιτική και πολιτιστική επιδίωξη. Οι τουρκοκυπριακοί φορείς που συμμετείχαν στην οργάνωση δεν εγκατέλειψαν την ιδέα. Αντίθετα, η εικόνα που διαμορφώνεται είναι ότι η συγκεκριμένη διοργάνωση οδηγείται σε αναβολή ή ανασχεδιασμό και ότι υπάρχει πρόθεση να επανέλθει στο μέλλον, ενδεχομένως με διαφορετική διεθνή συνεργασία.

Επομένως, η Λευκωσία, και ιδιαίτερα το Υφυπουργείο Πολιτισμού, πρέπει να αποφύγουν έναν σοβαρό στρατηγικό πειρασμό, να θεωρήσουν, δηλαδή, ότι «το θέμα έκλεισε» επειδή αποχώρησε η EXIT. Δεν έκλεισε. Απλώς άλλαξε μορφή.

Αν αύριο ένας άλλος διεθνής οργανισμός, καλλιτέχνης ή εταιρεία αναλάβει τη θέση της EXIT και πραγματοποιήσει μια αντίστοιχη διοργάνωση στην Κερύνεια, η σημερινή διπλωματική επιτυχία θα έχει περιορισμένη μακροπρόθεσμη αξία. Το ζήτημα, συνεπώς, δεν είναι μόνο ποιος θα συμμετάσχει στο NEXUS. Είναι αν η κατεχόμενη Κερύνεια θα αρχίσει να καθιερώνεται ως διεθνής πολιτιστικός προορισμός, ανεξάρτητα από το ποιος οργανώνει τις εκδηλώσεις.

Κίνδυνος τουρκοκυπριακής επικοινωνιακής αξιοποίησης

Υπάρχει και μια δεύτερη διάσταση που η Κυπριακή Δημοκρατία οφείλει να λάβει σοβαρά υπόψη. Η τουρκοκυπριακή πλευρά μπορεί να επιχειρήσει να παρουσιάσει την αποχώρηση της EXIT ως αποτέλεσμα πολιτικής πίεσης της Λευκωσίας και, συνεπώς, ως απόδειξη ότι η Κυπριακή Δημοκρατία «εμποδίζει» πολιτιστικές εκδηλώσεις στα κατεχόμενα.

Μια τέτοια αφήγηση δεν πρέπει να αφεθεί αναπάντητη. Η Λευκωσία πρέπει να εξηγήσει με σαφήνεια ότι δεν αντιτίθεται στη μουσική, στον πολιτισμό ή στην επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων. Αντιτίθεται στη χρησιμοποίηση της πολιτιστικής δραστηριότητας για τη διεθνή εξοικείωση με την κατοχή και τη δημιουργία τετελεσμένων.

Η διαφορά είναι θεμελιώδης. Και η διαφορά αυτή πρέπει να επικοινωνείται διεθνώς με τρόπο ήρεμο, πειστικό και απαλλαγμένο από υπερβολές.

Από αντίδραση σε στρατηγική

Το μεγαλύτερο δίδαγμα από την υπόθεση NEXUS είναι ότι η Κυπριακή Δημοκρατία χρειάζεται μια ολοκληρωμένη πολιτική πολιτιστικής διπλωματίας. Δεν είναι δυνατόν κάθε φορά που εμφανίζεται μια διεθνής διοργάνωση στα κατεχόμενα να αρχίζει εκ των υστέρων ένας αγώνας δρόμου για να αντιμετωπιστούν οι συνέπειες.

Χρειάζεται μόνιμος μηχανισμός παρακολούθησης διεθνών πολιτιστικών, καλλιτεχνικών και τουριστικών διοργανώσεων στα κατεχόμενα. Χρειάζεται επίσης ένα οργανωμένο δίκτυο επικοινωνίας με διεθνείς πολιτιστικούς οργανισμούς, καλλιτέχνες, εταιρείες παραγωγής και διοργανωτές εκδηλώσεων.

Κυρίως, όμως, χρειάζεται θετική πολιτική. Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν πρέπει να περιορίζεται στο να λέει στους ξένους «μην πάτε στην Κερύνεια για πολιτιστικές εκδηλώσεις». Πρέπει να τους λέει: «Ελάτε στην Κύπρο και συνεργαστείτε μαζί μας». Να προσφέρει διεθνείς καλλιτεχνικές διοργανώσεις στη Λευκωσία, στη Λεμεσό, στη Λάρνακα, στην Πάφο και στην ελεύθερη Αμμόχωστο. Να αναδείξει τους ιστορικούς χώρους και την πολιτιστική κληρονομιά των ελεύθερων περιοχών ως διεθνείς προορισμούς πολιτισμού. Μια τέτοια πολιτική θα ήταν πολύ ισχυρότερη από μια αποκλειστικά αμυντική στάση.

Η Κερύνεια ως πεδίο πολιτιστικού ανταγωνισμού

Η υπόθεση NEXUS καταδεικνύει, τελικά, ότι το Κυπριακό διεξάγεται πλέον και στο επίπεδο των συμβόλων. Η Κερύνεια δεν είναι μόνο μια πόλη που βρίσκεται υπό κατοχή. Είναι σύμβολο της ιστορικής συνέχειας της Κυπριακής Δημοκρατίας και ταυτόχρονα χώρος τον οποίο η τουρκική και τουρκοκυπριακή πλευρά επιχειρεί να εντάξει όλο και περισσότερο στη διεθνή πολιτιστική και τουριστική πραγματικότητα των κατεχομένων.

Αυτό δεν αντιμετωπίζεται μόνο με διπλωματικά διαβήματα. Αντιμετωπίζεται με μια εξίσου δυναμική πολιτιστική παρουσία της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η πολιτιστική διπλωματία πρέπει να γίνει εργαλείο του Κυπριακού και όχι συμπληρωματική δραστηριότητα του κράτους. Η ιστορία, η αρχαιολογία, η μουσική, η λογοτεχνία, η τέχνη, τα μνημεία και ο σύγχρονος πολιτισμός μπορούν να αποτελέσουν ισχυρότατα μέσα διεθνούς προβολής της πραγματικής ιστορικής και πολιτιστικής ταυτότητας της Κύπρου.

Συμπερασματικά, η τελική αποτίμηση πρέπει να είναι ισορροπημένη. Το Υπουργείο Εξωτερικών πέτυχε έναν σημαντικό στόχο: Η EXIT αποχώρησε από το NEXUS και απέφυγε να συνδέσει το διεθνές της όνομα με διοργάνωση στην κατεχόμενη Κερύνεια. Πρόκειται για αποτέλεσμα που πρέπει να αναγνωριστεί ως διπλωματική επιτυχία. Το Υφυπουργείο Πολιτισμού, αντίθετα, θα πρέπει να προβληματιστεί περισσότερο για την έλλειψη προληπτικής και ολοκληρωμένης στρατηγικής πολιτικής. Η αντίδρασή του υπήρξε αμυντική με μετάθεση ευθυνών και εκ των υστέρων, παρά προνοητική και στρατηγική. Η EXIT έφυγε, αλλά η ιδέα του NEXUS δεν φαίνεται να πέθανε. Η διοργάνωση μπορεί να αναβληθεί, να αλλάξει όνομα, οργανωτική μορφή ή διεθνή συνεργάτη και να επανέλθει. Γι’ αυτό και η πραγματική επιτυχία δεν θα κριθεί από το αν η EXIT αποχώρησε. Θα κριθεί από το αν η Κυπριακή Δημοκρατία θα μπορέσει να μετατρέψει αυτή την εμπειρία και επιμέρους διπλωματική νίκη σε μια μόνιμη, συνεκτική, ολοκληρωμένη και αποτελεσματική πολιτιστική στρατηγική.

*Πανεπιστημιακός-Ανθρωπολόγος, πρώην Πρύτανης