Το «αγόρασε τώρα, πλήρωσε μετά» αλλάζει τον τρόπο που ξοδεύουμε

Ένα κινητό τηλέφωνο, ένα ζευγάρι αθλητικά παπούτσια ή ακόμη και ένα αεροπορικό εισιτήριο μπορούν πλέον ν’ αποκτηθούν μέσα σε λίγα λεπτά, χωρίς ο καταναλωτής να καταβάλει ολόκληρο το αντίτιμο τη στιγμή της αγοράς. Με ένα απλό «Αγόρασε τώρα, πλήρωσε αργότερα» (Buy Now, Pay Later – BNPL), η πληρωμή μεταφέρεται σε μεταγενέστερο χρόνο ή κατανέμεται σε άτοκες δόσεις.

Το μοντέλο αυτό γνωρίζει εκρηκτική ανάπτυξη διεθνώς και αλλάζει σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται την κατανάλωση και την πίστωση. Παρότι για πολλούς αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο διαχείρισης της ρευστότητας, διεθνείς Οργανισμοί και ευρωπαϊκές εποπτικές Αρχές προειδοποιούν ότι πίσω από την ευκολία της αγοράς κρύβονται νέοι κίνδυνοι υπερχρέωσης και παρορμητικών αγορών. Το κουμπί «πλήρωσε αργότερα» δεν μεταθέτει απλώς την πληρωμή. Δημιουργεί οικονομική υποχρέωση.

Δεν αγοράζουν περισσότερα επειδή έχουν περισσότερα χρήματα

Η μεγαλύτερη ανησυχία των ευρωπαϊκών Αρχών δεν αφορά το ίδιο το προϊόν, αλλά την αλλαγή της καταναλωτικής συμπεριφοράς. Η πίστωση δεν ζητείται πλέον από τον καταναλωτή· εμφανίζεται μπροστά του την ώρα που ολοκληρώνει την αγορά.

Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, αρκετοί χρήστες δεν αντιλαμβάνονται το Buy Now, Pay Later ως μορφή δανεισμού, γεγονός που αυξάνει την πιθανότητα παρορμητικών αγορών και συσσώρευσης πολλαπλών οικονομικών υποχρεώσεων. Όταν ένας καταναλωτής χρησιμοποιεί περισσότερες από μία πλατφόρμες, γίνεται δυσκολότερο να παρακολουθεί τις συνολικές του υποχρεώσεις και να εκτιμά το πραγματικό ύψος του χρέους του.

Αντίστοιχα, στοιχεία της βρετανικής Financial Conduct Authority δείχνουν ότι οι συχνοί χρήστες των υπηρεσιών αυτών εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα οικονομικής πίεσης σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό. Η ίδια η εποπτική Αρχή διευκρινίζει, πάντως, ότι το Buy Now, Pay Later δεν αποτελεί από μόνο του αιτία υπερχρέωσης, αλλά χρησιμοποιείται συχνότερα από οικονομικά πιο ευάλωτες ομάδες.

Γιατί η Ευρώπη αποφάσισε να παρέμβει

Η ταχεία ανάπτυξη των ψηφιακών μορφών πίστωσης οδήγησε την Ευρωπαϊκή Ένωση στην αναθεώρηση του θεσμικού πλαισίου για την καταναλωτική πίστη.

Η νέα Οδηγία 2023/2225 επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής της και στις περισσότερες υπηρεσίες Buy Now, Pay Later, προβλέποντας αυστηρότερες υποχρεώσεις ενημέρωσης, αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας των καταναλωτών και μεγαλύτερη διαφάνεια πριν από τη χορήγηση πίστωσης.

Στόχος της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν είναι να περιορίσει την καινοτομία στις πληρωμές, αλλά να διασφαλίσει ότι οι καταναλωτές θα προστατεύονται ανεξάρτητα από το αν η πίστωση παρέχεται από μια παραδοσιακή τράπεζα ή από μια ψηφιακή πλατφόρμα.

Η γενιά των μικρών δόσεων

Η μεγαλύτερη ανησυχία των ειδικών δεν αφορά την αγορά ενός ακριβού κινητού τηλεφώνου ή ενός ηλεκτρονικού υπολογιστή σε τρεις ή έξι δόσεις. Αυτό συνέβαινε άλλωστε εδώ και δεκαετίες μέσω των παραδοσιακών μορφών καταναλωτικής πίστης.

Αυτό που αλλάζει σήμερα είναι ότι η πίστωση μετατρέπεται σταδιακά σε καθημερινή συνήθεια. Δεν χρησιμοποιείται μόνο για μεγάλες αγορές, αλλά για ρούχα, καλλυντικά, αθλητικά είδη, ταξίδια, ακόμη και για προϊόντα σχετικά χαμηλής αξίας. Η λογική της άμεσης πληρωμής αντικαθίσταται από τη λογική της μικρής μηνιαίας δόσης, γεγονός που, σύμφωνα με τους ειδικούς, μπορεί να αλλοιώσει τον τρόπο με τον οποίο ο καταναλωτής αξιολογεί το πραγματικό κόστος μιας αγοράς.

Στοιχεία από το Ηνωμένο Βασίλειο δείχνουν ότι εκατομμύρια πολίτες χρησιμοποιούν πλέον συστηματικά υπηρεσίες Buy Now, Pay Later, κυρίως για αγορές ένδυσης, προσωπικών ειδών και ταξιδιών. Παράλληλα αυξάνεται και ο αριθμός όσων χρησιμοποιούν τη συγκεκριμένη μορφή πίστωσης πολλές φορές μέσα στον ίδιο χρόνο, γεγονός που εντείνει τον προβληματισμό των εποπτικών Αρχών.

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι το Buy Now, Pay Later δεν οδηγεί αναγκαστικά στην υπερχρέωση. Υπογραμμίζουν όμως ότι μπορεί να επιδεινώσει τις οικονομικές δυσκολίες όταν χρησιμοποιείται χωρίς προγραμματισμό ή όταν ο καταναλωτής αναλαμβάνει περισσότερες υποχρεώσεις από όσες μπορεί να εξυπηρετήσει.

Η Κύπρος μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα

Η συζήτηση για το Buy Now, Pay Later αφορά πλέον και την Κύπρο, καθώς η χώρα προχωρεί στην εναρμόνιση με το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο για την καταναλωτική πίστη.

Στόχος των αλλαγών είναι να διασφαλιστεί ότι κάθε μορφή ψηφιακής πίστωσης θα συνοδεύεται από σαφή ενημέρωση προς τον καταναλωτή και από ουσιαστικότερους ελέγχους πριν από την ανάληψη οικονομικών υποχρεώσεων.

Σε μια περίοδο κατά την οποία το αυξημένο κόστος ζωής εξακολουθεί να πιέζει τα νοικοκυριά, η δυνατότητα μετάθεσης μιας πληρωμής μπορεί να μοιάζει ιδιαίτερα ελκυστική. Ωστόσο, όπως επισημαίνουν οι διεθνείς Οργανισμοί, η πληρωμή δεν εξαφανίζεται· απλώς μεταφέρεται στο μέλλον.

Το μεγάλο στοίχημα δεν είναι οι δόσεις

Η τεχνολογία αλλάζει με εντυπωσιακή ταχύτητα τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιούμε τις αγορές μας. Εκείνο που δεν αλλάζει, είναι μια βασική οικονομική αρχή: κάθε πίστωση δημιουργεί υποχρέωση αποπληρωμής.

Η ευρωπαϊκή συζήτηση γύρω από το Buy Now, Pay Later δεν αφορά την ύπαρξη των δόσεων. Οι δόσεις υπήρχαν ανέκαθεν. Το πραγματικό ερώτημα είναι κατά πόσον η νέα τεχνολογία καθιστά τον δανεισμό τόσο απλό και αόρατο, ώστε ο καταναλωτής να παύει να αντιλαμβάνεται ότι, με κάθε νέο «κλικ», αναλαμβάνει μία ακόμη οικονομική υποχρέωση.

Οι ευρωπαϊκές Αρχές δεν επιδιώκουν να καταργήσουν το συγκεκριμένο μοντέλο πληρωμών. Επιχειρούν, όμως, να διασφαλίσουν ότι η ευκολία δεν θα υποκαταστήσει τη διαφάνεια και ότι η ψηφιακή καινοτομία θα συνοδεύεται από την ίδια προστασία που ισχύει για κάθε άλλη μορφή καταναλωτικής πίστης.