Γιατί πενθούμε τους καλλιτέχνες σαν δικούς μας ανθρώπους

Υπάρχουν κάποιες σιωπές που δεν αντέχονται, γιατί μηνύουν την παρουσία ενός ασύλληπτου, βωβού πένθους. Μοιάζουν με το απότομο σβήσιμο των φώτων στη μέση μιας συγκλονιστικής παράστασης, όταν η αυλαία πέφτει αμήχανα και οι θεατές μένουν με τα χέρια μετέωρα, ανίκανοι να χειροκροτήσουν ή να αποχωρήσουν. Στο άκουσμα της απώλειας ενός αγαπημένου δημιουργού, ως κοινό, δεν αντιδράμε αρχικά με θόρυβο, αλλά με ένα βαθύ, υπαρξιακό μούδιασμα.

Δεν χάνεται απλώς μια σπάνια φωνή ή ένα ταλέντο που υφάνθηκε με τις μνήμες μας· χάνεται το «καλό παιδί» της διπλανής πόρτας, εκείνος ο ατόφιος, ανυπεράσπιστος εαυτός που όλοι αγαπήσαμε, ακριβώς επειδή τόλμησε να κουβαλήσει στην πλάτη του το βαρύ τίμημα της λάμψης, της έκθεσης και της απόλυτης μοναξιάς. Από την πλευρά της επιστήμης της Ψυχολογίας και της ακαδημαϊκής έρευνας, η αντίδραση αυτή δεν συνιστά μια υπερβολή της στιγμής, αλλά μια βαθιά ανθρώπινη πράξη.

Σύμφωνα με τη θεωρία της Παρακοινωνικής Αλληλεπίδρασης των Donald Horton και Richard Wohl, οι άνθρωποι αναπτύσσουν αυθεντικούς συναισθηματικούς δεσμούς με δημόσια πρόσωπα. Μέσα από τη διαρκή πρόσληψη της φωνής, του λόγου και της κατάθεσης ψυχής ενός καλλιτέχνη, ο ανθρώπινος εγκέφαλος επεξεργάζεται το ερέθισμα στα ίδια νευρωνικά δίκτυα που ενεργοποιούνται για τα πρόσωπα του στενού οικογενειακού μας περιβάλλοντος.

Όταν ο δημιουργός έχει συνδεθεί με κομβικές στιγμές του προσωπικού μας βίου —την εφηβεία, τους πρώτους έρωτες, τις δικές μας απώλειες— εγγράφεται οργανικά στο υπαρξιακό μας αφήγημα. Ο χαμός ή η δοκιμασία του δεν εισπράττεται ως εξωτερική είδηση, αλλά ως ένα πραγματικό τραύμα οικειότητας, πυροδοτώντας ένα οξύ, παρακοινωνικό πένθος.

[Διαμεσολαβημένη Τέχνη] ──> [Ενεργοποίηση Δικτύων Οικειότητας] ──> [Εγγραφή στο Προσωπικό Αφήγημα]

│

▼

[Παρακοινωνικό Πένθος] <─── [Τραύμα Οικειότητας] <─── [Απώλεια / Δοκιμασία Καλλιτέχνη]

Για τον Carl Jung, ο χαρισματικός δημιουργός ενσαρκώνει το αρχέτυπο του Πληγωμένου Θεραπευτή. Το κοινό διαισθάνεται ότι η συναισθηματική υπερευαισθησία που γέννησε την αυθεντική τέχνη είναι η ίδια ακριβώς που κατέστησε το άτομο ευάλωτο στον υπαρξιακό πόνο, στα πάθη και στις εξαρτήσεις.

Παράλληλα, ενεργοποιείται ο μηχανισμός της Διορθωτικής Συναισθηματικής Εμπειρίας. Όταν αποδείκνυται ότι το πρωτογενές (οικογενειακό) περιβάλλον του καλλιτέχνη στάθηκε ανεπαρκές ή τραυματικό, το κοινό λειτουργεί ως μια εναλλακτική, προστατευτική οικογένεια, μετατρέποντας την εκτίμηση σε μια αρραγή ασπίδα αποδοχής. Βλέποντας στον καλλιτέχνη τις ανθρώπινες ατέλειες, ο ακροατής προσφέρει άνευ όρων στοργή. Συγχωρώντας τα πάθη του δημιουργού, το κοινό εκτελεί μια παράλληλη, λυτρωτική πράξη συγχώρησης των δικών του κρυφών τραυμάτων.

Στο πεδίο της νευροεπιστήμης, η πρόσληψη μιας βιωματικής ερμηνείας ενεργοποιεί το Σύστημα Καθρεπτικών Νευρώνων καθώς και την πρόσθια έλικα του προσαγωγίου, την περιοχή του εγκεφάλου που επεξεργάζεται τον σωματικό και κοινωνικό πόνο. Ο ακροατής δεν αποκωδικοποιεί απλώς τις νότες ή τους στίχους, αλλά συντονίζεται νευρωνικά με τη συναισθηματική συχνότητα του καλλιτέχνη. Η παράλληλη έκκριση οξυτοκίνης κατά τη συλλογική πρόσληψη της τέχνης δημιουργεί το βίωμα του «ανήκειν», μετατρέποντας τον ατομικό πόνο σε συναισθηματική κάθαρση.

Η προσωρινή αδράνεια, το «πάγωμα» της κοινωνίας μπροστά στην απώλεια, ερμηνεύεται νευροβιολογικά μέσω της Πολυτονικής Θεωρίας του Stephen Porges. Όταν το αυτόνομο νευρικό σύστημα έρχεται αντιμέτωπο με μια είδηση που εμπεριέχει παράλογο πόνο ή αδικία, τα μονοπάτια της ενεργού αντίδρασης («μάχη» ή «φυγή») καταρρέουν. Ενεργοποιείται το αρχέγονο ραχιαίο πνευμονογαστρικό σύμπλεγμα, επιβάλλοντας μια κατάσταση ακινητοποίησης.

Η συλλογική αδράνεια δεν αποτελεί κοινωνική αδιαφορία· είναι η συναισθηματική αναισθησία που επιβάλλει ο εγκέφαλος ως αμυντικό θώρακα για να προστατεύσει τον ψυχισμό μας από την ολοκληρωτική αποδιοργάνωση.

Όταν τα φώτα σβήνουν και οι θόρυβοι της επικαιρότητας καταλαγιάζουν, αυτό που μένει δεν είναι οι τίτλοι των ειδήσεων, ούτε οι πικρές αδικίες που γράφτηκαν στις σκοτεινές γωνίες της διαδρομής του. Μένει η γλυκιά, ανεξίτηλη αίσθηση μιας ψυχής που αγάπησε πολύ, πόνεσε πολύ και τραγούδησε την αλήθεια της χωρίς προσωπείο.

Μέσα στη βαθιά, θεραπευτική σιωπή που απλώθηκε, η συλλογική μας αγκαλιά τον ταξιδεύει επιτέλους εκεί όπου κανένα τραύμα δεν μπορεί να τον αγγίξει: στην απόλυτη γαλήνη, στην αιώνια, άνευ όρων αγάπη.

Όσο για τα δικά μας τραύματα, εκείνα που καθρεφτίστηκαν πάνω στην απώλειά του, δεν χρειάζεται να τα αφήσουμε να μας καταβάλουν ούτε να τα κρύψουμε στη σιωπή. Τα παίρνουμε μαζί μας στον ασφαλή χώρο της ψυχοθεραπείας, για να τα φροντίσουμε, να τα κατανοήσουμε και να τα μετατρέψουμε από παγωμένο πόνο σε φως και εσωτερική ελευθερία.

*Ψυχολόγος

Διδάκτορας Εξελικτικής-Σχολικής ψυχολογίας

Μ.Α Διοίκηση εκπαιδευτικών μονάδων

Msc Χρηματοοικονομικά και Ναυτιλιακά

Μ.Α ART therapist

Pgp Συμβουλευτική ψυχολογία

Ειδίκευση στη Συστημική θεραπεία και στη Γνωστική-Αναλυτική θεραπευτική αντιμετώπιση