Μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να «νιώσει»;

Η τεχνητή νοημοσύνη έχει μάθει εδώ και καιρό να διαβάζει, να γράφει και να μεταφράζει. Το επόμενο, πολύ πιο δύσκολο βήμα, είναι να κατανοήσει το πιο ανθρώπινο στοιχείο του λόγου, το συναίσθημα. Ο επιστημονικός κλάδος που πραγματεύεται αυτή ακριβώς την πρόκληση ονομάζεται διεθνώς affective computing, όρος που θα μπορούσε να αποδοθεί στα ελληνικά ως «υπολογιστική συναισθήματος», και η βασική του τεχνική ονομάζεται AI sentiment analysis, δηλαδή συναισθηματική ανάλυση μέσω τεχνητής νοημοσύνης. Πρόκειται για συστήματα τα οποία αναγνωρίζουν, ταξινομούν και, σε κάποιο βαθμό, «ερμηνεύουν» συναισθηματικά φορτισμένο περιεχόμενο μέσα σε ένα κείμενο, μια φωνή ή ακόμη και μια εικόνα.

Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον το γεγονός ότι, στην πράξη, ένας αλγόριθμος μπορεί σήμερα να διακρίνει αν ένα κείμενο εκφράζει χαρά, θυμό, φόβο ή θλίψη, βασιζόμενος σε γλωσσικά μοτίβα, λεξιλόγιο και συντακτικές δομές. Η μέθοδος αυτή δεν αναζητά απλώς λέξεις-κλειδιά, αλλά επιχειρεί να αποτυπώσει τον συναισθηματικό τόνο ενός ολόκληρου εκφωνήματος, λαμβάνοντας υπόψη το πλαίσιο, την ένταση και ακόμη τις λεπτές αποχρώσεις της ειρωνείας ή της υπερβολής. Σκοπό έχει να προσφέρει στον χρήστη, είτε πρόκειται για επιχείρηση είτε για ερευνητή, μια ποσοτική εικόνα ενός φαινομένου που παραδοσιακά θεωρούνταν αποκλειστικά ποιοτικό και υποκειμενικό.

Οι εφαρμογές της affective computing είναι ήδη ορατές γύρω μας. Στην εξυπηρέτηση πελατών, συστήματα ανιχνεύουν τη δυσαρέσκεια ενός πελάτη πριν αυτή κλιμακωθεί σε καταγγελία. Στον χώρο της ψυχικής υγείας, εργαλεία συναισθηματικής ανάλυσης παρακολουθούν δείκτες κατάθλιψης ή άγχους μέσα από τον γραπτό ή προφορικό λόγο, λειτουργώντας συμπληρωματικά, όχι υποκατάστατα, προς την κλινική εκτίμηση του ειδικού. Στην εκπαίδευση, εξετάζεται η αξιοποίηση τέτοιων συστημάτων για την έγκαιρη ανίχνευση συναισθηματικής φόρτισης σε μαθητές, ενώ στον χώρο του μάρκετινγκ και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, το AI sentiment analysis αποτελεί πλέον βασικό εργαλείο για την κατανόηση της κοινής γνώμης.

Φαίνεται, ωστόσο, ότι η δυνατότητα αυτή δεν περιορίζεται στο σύγχρονο, καθημερινό κείμενο. Στο πλαίσιο της δικής μου μεταδιδακτορικής έρευνας, εφαρμόζω παρόμοιες μεθόδους affective computing σε ένα κείμενο εντελώς διαφορετικής εποχής, τους “Δέκα Λόγους περί των του Χριστού Εντολών” του Αγίου Νεοφύτου του Εγκλείστου, εμβληματικού Κύπριου ασκητή και συγγραφέα του δωδέκατου και δέκατου τρίτου αιώνα. Η έρευνα αυτή αποτελεί φυσική συνέχεια της διδακτορικής μου διατριβής, η οποία χαρτογράφησε με υπολογιστικές μεθόδους τη χρήση της Αγίας Γραφής στο σύνολο του corpus του Αγίου, και επιχειρεί τώρα ένα βήμα παραπέρα, να «διαβάσει» με εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης τα συναισθήματα που αποτυπώνονται στον ασκητικό λόγο, όπως η κατάνυξη, η ταπείνωση, το δέος και η ελπίδα, και να αναδείξει πώς αυτά οργανώνονται μέσα στο κείμενο.

Η πρόκληση εδώ είναι διπλή. Πρώτον, τα σύγχρονα μοντέλα ΤΝ έχουν εκπαιδευτεί κυρίως σε σημερινή γλώσσα και όχι στη βυζαντινή ελληνική, οπότε απαιτείται προσεκτική προσαρμογή και επαλήθευση κάθε αποτελέσματος. Δεύτερον, και σημαντικότερο, τα συναισθήματα ενός ασκητικού κειμένου δεν αντιστοιχούν πάντα στις κατηγορίες που χρησιμοποιεί η σύγχρονη ψυχολογία, όπως η χαρά ή ο θυμός. Σκοπό έχει, επομένως, η μεθοδολογία μου να μην επιβάλλει στο κείμενο έτοιμες, σύγχρονες κατηγορίες, αλλά να αφήσει μια ταξινόμηση να αναδυθεί από το ίδιο το κείμενο, σε διάλογο με την πατερική ασκητική γραμματεία. Ακριβώς γι' αυτό, κάθε αυτόματη ταξινόμηση περνάει, σε επόμενο στάδιο, από θεολογική επικύρωση ειδικού, ώστε να αποφευχθεί ο κίνδυνος μιας μηχανικής, αναγωγιστικής ανάγνωσης ενός βαθιά πνευματικού κειμένου.

Το παράδειγμα αυτό δείχνει κάτι ευρύτερο. Η συναισθηματική νοημοσύνη της τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι απλώς ένα εργαλείο μάρκετινγκ ή εξυπηρέτησης πελατών. Είναι ένα νέο επιστημονικό εργαλείο το οποίο μπορεί να φωτίσει, με πρωτότυπο και προσεκτικό τρόπο, ακόμη και τον πνευματικό και θρησκευτικό μας πολιτισμό. Η affective computing, εφαρμοσμένη με μεθοδολογική αυστηρότητα και θεολογική ευαισθησία, ανοίγει έναν γόνιμο διάλογο ανάμεσα στην παράδοση και τη σύγχρονη τεχνολογία, ο οποίος έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον όχι μόνο για τους ειδικούς των υπολογιστικών επιστημών, αλλά και για κάθε αναγνώστη που ενδιαφέρεται να δει πώς η νέα τεχνολογία μπορεί να υπηρετήσει, αντί να απειλήσει, τη μελέτη του πνευματικού μας κεφαλαίου.

*Καθηγητής Υπολογιστών