«Mercosur» και Ευρωπαϊκή Ένωση

Τις τελευταίες εβδομάδες συζητείται η διαφαινόμενη εμπορική συμφωνία, που έχει ήδη εγκριθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση, με τις χώρες που αποτελούν τον συνασπισμό κρατών με την ονομασία «Mercosur». Το θέμα συζητήθηκε και πρόσφατα στη Βουλή των Αντιπροσώπων.

Σημειώνεται ότι για τους Ευρωπαίους αγρότες το Mercosur προκαλεί προβληματισμό εφόσον η Ευρώπη ουσιαστικά ανοίγει μεγάλες ανταγωνιστικές αγορές, χωρίς να λύνονται τα προβλήματα σε κλάδους που ήδη πιέζονται από το υψηλό κόστος, τους κανονισμούς και την κλιματική αβεβαιότητα.

Το Mercosur είναι ένα μεγάλο εγχείρημα περιφερειακής ολοκλήρωσης στη Νότια Αμερική, με τεράστια παραγωγική ισχύ σε τρόφιμα και αγροτικές πρώτες ύλες. Πρόκειται για μια περιφερειακή ένωση κρατών της Νότιας Αμερικής, που δημιουργήθηκε με στόχο να μειώσει τους δασμούς μεταξύ των μελών, να διευκολύνει το εμπόριο και να ενισχύσει την οικονομική συνεργασία.

Στον πυρήνα του, το Mercosur λειτούργησε ως προσπάθεια να γίνει κάτι αντίστοιχο σε νοτιοαμερικανική κλίμακα με αυτό που υπήρξε η ευρωπαϊκή εμπειρία: περισσότερο εμπόριο, περισσότερη διασύνδεση, μεγαλύτερη πολιτική ισχύς στις διαπραγματεύσεις με τον υπόλοιπο κόσμο.

Οι βασικές χώρες που συνδέονται με το Mercosur είναι η Βραζιλία, η Αργεντινή, η Παραγουάη και η Ουρουγουάη. Πρόκειται για οικονομίες με διαφορετικά μεγέθη και δομές, αλλά με ένα κοινό στοιχείο, τη σημαντική αγροτική παραγωγή, τα μεγάλα εδάφη, την ισχυρή εξαγωγική κατεύθυνση σε κρέας, σόγια, ζάχαρη, καλαμπόκι, πουλερικά και άλλες κατηγορίες. Η περιοχή μπορεί να τροφοδοτεί με χαμηλότερο κόστος μεγάλες αγορές, ενώ διαθέτει επιχειρήσεις που λειτουργούν σε κλίμακα που συχνά δεν είναι εφικτή στην ευρωπαϊκή οικογενειακή γεωργία.

Περίοδοι έντασης

Το Mercosur έχει γνωρίσει περιόδους έντασης, πολιτικές αλλαγές και διαφορετικές προσεγγίσεις ως προς το πόσο ανοιχτό ή προστατευτικό πρέπει να είναι. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει ένας από τους σημαντικότερους περιφερειακούς εμπορικούς πόλους παγκοσμίως και μια αγορά με ιδιαίτερο βάρος για την αγροδιατροφή.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, σύμφωνα με τις δηλώσεις που γίνονται, βλέπει το Mercosur ως στρατηγικό εταίρο. Από τη μια, επειδή οι χώρες του είναι μεγάλες αγορές για ευρωπαϊκά προϊόντα και υπηρεσίες. Από την άλλη, επειδή σε μια εποχή γεωπολιτικής έντασης και αναδιάταξης εμπορικών αλυσίδων, η ΕΕ αναζητά συμμαχίες και σταθερά κανάλια ανταλλαγών.

Στην πράξη, η εμπορική ατζέντα ΕΕ–Mercosur αφορά μειώσεις δασμών, κανόνες για τεχνικά εμπόδια, διαδικασίες τελωνείων, αλλά και πρόσβαση σε δημόσιες συμβάσεις και υπηρεσίες. Όμως, το σημείο που προβληματίζει στην Ευρώπη είναι η αγροτική διάσταση. Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες έχουν υψηλές απαιτήσεις σε ασφάλεια τροφίμων, περιβάλλον, ευζωΐα ζώων και εργασιακές προδιαγραφές. Αυτές οι απαιτήσεις μεταφράζονται σε κόστος. Όταν η Ευρώπη ανοίγει την πόρτα σε προϊόντα που παράγονται με διαφορετικό πλαίσιο, ο φόβος είναι ότι ο ανταγωνισμός γίνεται άνισος.

Παρά το αρνητικό κλίμα σε αρκετές αγροτικές οργανώσεις, υπάρχουν και ουσιαστικά πιθανά οφέλη - αν και δεν κατανέμονται ομοιόμορφα σε όλους τους κλάδους. Η ευρωπαϊκή αγροδιατροφή είναι ποιότητα, γεωγραφικές ενδείξεις, μεταποίηση, τεχνογνωσία. Σε αγορές όπως η Βραζιλία και η Αργεντινή, μια μείωση δασμών μπορεί να κάνει πιο ανταγωνιστικά τα ευρωπαϊκά τυριά, τα γαλακτοκομικά, τα κρασιά, τα ποτά, τα επεξεργασμένα τρόφιμα και προϊόντα με ισχυρό branding. Για κλάδους που ζουν από την προστιθέμενη αξία, μια συμφωνία μπορεί να μεταφραστεί σε πραγματικές πωλήσεις και καλύτερα περιθώρια.

Εμπορικές συμφωνίες

Η Ευρώπη έχει τεράστια εμπειρία στο να πουλάει όχι μόνο το προϊόν, αλλά την ιστορία του όπως την προέλευση, τις παραδοσιακές μεθόδους, τις ποικιλίες και τις ονομασίες. Οι εμπορικές συμφωνίες συχνά περιλαμβάνουν ρυθμίσεις που προστατεύουν αυτές τις ονομασίες από απομιμήσεις. Αυτό είναι κρίσιμο για πολλούς παραγωγούς, ειδικά στη Μεσόγειο.

Όταν οι ευρωπαϊκές εξαγωγές εξαρτώνται υπερβολικά από λίγες αγορές, οι κρίσεις (πολιτικές, συναλλαγματικές, υγειονομικές) μετατρέπονται σε σοκ εισοδήματος. Το άνοιγμα νέων καναλιών μπορεί να λειτουργήσει ως «ασφάλεια» για ορισμένους κλάδους.

Μπορεί ν’ ακούγεται σκληρό, αλλά ο ανταγωνισμός συχνά επιταχύνει την ανάγκη για συλλογική οργάνωση, τεχνολογία, ιχνηλασιμότητα, έξυπνη γεωργία και καλύτερη αξιοποίηση δεδομένων. Όπου υπάρχουν περιθώρια βελτίωσης, μια συμφωνία μπορεί να γίνει αφορμή για επενδύσεις και αναβάθμιση.

Για πολλούς Ευρωπαίους αγρότες, όμως, τα μειονεκτήματα είναι πιο άμεσα, πιο απτά και πιο δύσκολα ν’ αντισταθμιστούν. Οι χώρες του Mercosur είναι από τους πιο ισχυρούς εξαγωγείς κρέατος και πουλερικών παγκοσμίως. Η παραγωγή σε μεγάλη κλίμακα, το κλίμα και η διαθεσιμότητα ζωοτροφών μπορούν να μειώσουν το κόστος. Ακόμη και περιορισμένες επιπλέον ποσότητες εισαγωγών στην ευρωπαϊκή αγορά μπορεί να λειτουργήσουν ως «μοχλός» πίεσης στις τιμές, ειδικά σε περιόδους υπερπροσφοράς ή μειωμένης κατανάλωσης. Οι πρώτοι που πλήττονται είναι συνήθως οι μικρομεσαίοι παραγωγοί και οι περιοχές με μονοκαλλιέργεια εισοδήματος γύρω από την κτηνοτροφία.

Ο Ευρωπαίος αγρότης καλείται να συμμορφωθεί με ένα πυκνό πλαίσιο κανόνων: φυτοφάρμακα, αντιβιοτικά, ευζωΐα, νερό, έδαφος, εκπομπές, εργασιακές απαιτήσεις, πιστοποιήσεις. Αυτό έχει κόστος. Όταν στην απέναντι πλευρά οι απαιτήσεις είναι διαφορετικές ή η επιβολή τους δεν είναι εξίσου αυστηρή, γεννιέται η αίσθηση αδικίας. Ακόμη κι αν τυπικά τα εισαγόμενα προϊόντα πρέπει να τηρούν τα ευρωπαϊκά πρότυπα, η εμπιστοσύνη στις διαδικασίες ελέγχου, ιχνηλασιμότητας και επιθεωρήσεων είναι καθοριστική – και συχνά αμφισβητείται.

Η ευρωπαϊκή κοινωνία πιέζει για «πράσινα» τρόφιμα και για μείωση εκπομπών. Ωστόσο, στην παγκόσμια αγορά, η παραγωγή συχνά μεταφέρεται εκεί όπου το περιβαλλοντικό κόστος είναι χαμηλότερο ή λιγότερο «κοστολογημένο». Η δημόσια συζήτηση γύρω από το Mercosur συνδέεται με ανησυχίες για αλλαγές χρήσης γης και αποψίλωση, ιδιαίτερα όταν αυξάνονται οι εξαγωγές προϊόντων που σχετίζονται με κτηνοτροφία ή καλλιέργειες ζωοτροφών. Για τον Ευρωπαίο αγρότη, αυτό σημαίνει διπλό πρόβλημα: ανταγωνισμός τιμών και ταυτόχρονα «ηθική» πίεση να παράγει με ακριβότερους κανόνες.

Οι επιπτώσεις μιας συμφωνίας δεν μοιράζονται ισότιμα. Κάποιες περιοχές της Ευρώπης έχουν έντονη εξάρτηση από τη βοοτροφία ή την πτηνοτροφία. Εκεί, η πίεση τιμών μεταφράζεται σε απώλεια εισοδήματος, εγκατάλειψη εκμεταλλεύσεων, υποβάθμιση της υπαίθρου και κοινωνικό κόστος. Η πολιτική αντίδραση που βλέπουμε κατά καιρούς (κινητοποιήσεις, μπλόκα, διαμαρτυρίες) είναι συχνά αποτέλεσμα αυτής της άνισης κατανομής κινδύνου.

Στην ευρωπαϊκή συζήτηση έχει μπει δυνατά η ανάγκη για πραγματικούς μηχανισμούς προστασίας: ρήτρες διασφάλισης που ενεργοποιούνται γρήγορα αν υπάρξει απότομη αύξηση εισαγωγών ή αν καταρρεύσουν οι τιμές σε ευαίσθητους κλάδους. Η αξία τους όμως θα κριθεί στην πράξη όπως πόσο γρήγορα ενεργοποιούνται, με ποια δεδομένα, και αν υπάρχει πολιτική βούληση να εφαρμοστούν όταν η πίεση είναι πραγματική.

Το Mercosur είναι μια πραγματικότητα του παγκόσμιου εμπορίου και της γεωπολιτικής. Για την Ευρώπη, το κρίσιμο είναι να μη μετατραπεί το ελεύθερο εμπόριο σε εσωτερική απορρύθμιση της υπαίθρου.