Ο πόλεμος που δεν φαίνεται

Ο υβριδικός πόλεμος είναι ίσως η πιο ύπουλη μορφή σύγκρουσης της εποχής μας, γιατί δεν φαίνεται πάντα καθαρά και συχνά διεξάγεται χωρίς πυροβολισμούς. Ενώ η κοινή γνώμη στην Ελλάδα και στην Κύπρο επικεντρώνεται συνήθως στις στρατιωτικές κινήσεις, στις παραβιάσεις στο Αιγαίο, στις εντάσεις στην Ανατολική Μεσόγειο ή στις γεωτρήσεις γύρω από την Κυπριακή ΑΟΖ, μια άλλη μορφή πίεσης εξελίσσεται παράλληλα και συχνά περνά σχεδόν απαρατήρητη. Πρόκειται για την προσπάθεια επηρεασμού της κοινής γνώμης μέσω της πληροφόρησης, της δημιουργίας αφηγημάτων, της πολιτιστικής επιρροής και της εκμετάλλευσης των εσωτερικών αδυναμιών των κοινωνιών. Στον υβριδικό πόλεμο το πεδίο μάχης δεν είναι μόνο η θάλασσα ή ο αέρας αλλά το ίδιο το μυαλό των πολιτών. Αν μια κοινωνία πειστεί ότι η πραγματικότητα είναι θολή, ότι όλοι λένε ψέματα ή ότι τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει, τότε η σύγχυση λειτουργεί σαν διάβρωση που αποδυναμώνει την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και τελικά στην ίδια τη δημοκρατία.

Στην περίπτωση της αντιπαράθεσης με την Τουρκία, η στρατηγική αυτή εμφανίζεται συχνά μέσα από αφηγήματα που επιχειρούν να παρουσιάσουν την τουρκική πολιτική ως δήθεν αμυντική ή ως απάντηση σε ενέργειες της Ελλάδας και της Κύπρου, παρά το γεγονός ότι η πραγματικότητα δείχνει επανειλημμένα μια διαφορετική εικόνα. Δηλώσεις αξιωματούχων, συντονισμένες καμπάνιες στα κοινωνικά δίκτυα, επιλεκτικές διαρροές προς διεθνή μέσα ενημέρωσης και συνεχής επανάληψη συγκεκριμένων ισχυρισμών δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η αλήθεια συχνά χάνεται μέσα στον θόρυβο της πληροφορίας. Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι πολλές φορές τέτοιες αφηγήσεις καταλήγουν να αναπαράγονται και μέσα στην ίδια τη δημόσια συζήτηση σε Ελλάδα και Κύπρο, όχι απαραίτητα από πρόθεση αλλά λόγω βιασύνης, ελλιπούς ελέγχου των πληροφοριών ή της ανάγκης για γρήγορη και εντυπωσιακή είδηση. Στην εποχή της συνεχούς ενημέρωσης και των κοινωνικών δικτύων, η πίεση για ταχύτητα συχνά υπερισχύει της ανάγκης για επιβεβαίωση, και έτσι μια πληροφορία που εξυπηρετεί έναν στρατηγικό στόχο μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη απήχηση από όση θα είχε αν έμενε μόνο στα κανάλια προπαγάνδας που την παρήγαγαν.

Στην Κύπρο η υβριδική αυτή πίεση έχει και μια άλλη διάσταση, πιο μακροχρόνια και βαθιά. Εδώ και δεκαετίες προωθείται σταδιακά η ιδέα ότι η κατοχή είναι μια μόνιμη πραγματικότητα που δεν μπορεί να αλλάξει και ότι οποιαδήποτε αντίσταση ή διεκδίκηση είναι μάταιη. Η καλλιέργεια της μοιρολατρίας αποτελεί ένα από τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία ψυχολογικής πίεσης, γιατί μια κοινωνία που πιστεύει ότι δεν μπορεί να επηρεάσει το μέλλον της σταματά να προσπαθεί. Παράλληλα, η υβριδική στρατηγική δεν περιορίζεται μόνο στην πολιτική και την ενημέρωση αλλά επεκτείνεται και στο πεδίο της πολιτιστικής επιρροής. Τα τελευταία χρόνια οι τουρκικές τηλεοπτικές σειρές έχουν κατακλύσει τα προγράμματα πολλών τηλεοπτικών σταθμών στην Ελλάδα και στην Κύπρο, προβάλλοντας μια εικόνα της τουρκικής κοινωνίας ισχυρής, ελκυστικής και συχνά εμποτισμένης με ιστορικές αναφορές που ενισχύουν το αίσθημα εθνικής υπερηφάνειας.

Η πολιτιστική επιρροή δεν είναι από μόνη της κάτι αρνητικό. Η ανταλλαγή πολιτιστικών προϊόντων είναι μέρος της παγκοσμιοποίησης και της επικοινωνίας μεταξύ κοινωνιών. Όμως όταν αυτή η επιρροή συμβαίνει στο πλαίσιο μιας ευρύτερης γεωπολιτικής στρατηγικής, είναι λογικό να γεννά ερωτήματα για τα όρια μεταξύ εμπορικής επιλογής και πολιτιστικής ευθύνης. Οι τηλεοπτικοί σταθμοί συχνά υποστηρίζουν ότι επιλέγουν τέτοιο περιεχόμενο επειδή είναι οικονομικά προσιτό και εξασφαλίζει υψηλή τηλεθέαση, ιδιαίτερα σε σύγκριση με το κόστος των εγχώριων παραγωγών. Ωστόσο τα μέσα ενημέρωσης δεν είναι απλώς επιχειρήσεις που πωλούν ψυχαγωγία. Διαμορφώνουν αντιλήψεις, εικόνες και πολιτισμικά πρότυπα. Όταν μια χώρα βρίσκεται σε μακροχρόνια γεωπολιτική αντιπαράθεση με μια άλλη, η συνεχής προβολή πολιτιστικών προϊόντων που εξωραΐζουν την εικόνα του αντιπάλου δημιουργεί εύλογες συζητήσεις για το κατά πόσο υπάρχει επαρκής συνειδητοποίηση του ευρύτερου πλαισίου μέσα στο οποίο λειτουργούν αυτές οι επιλογές.

Ορισμένοι χρησιμοποιούν βαριές λέξεις και μιλούν για προδοσία, όμως η πραγματικότητα είναι συνήθως πιο σύνθετη. Το πρόβλημα δεν είναι απαραίτητα η πρόθεση αλλά η αδιαφορία για το πώς η πληροφορία και η εικόνα μπορούν να λειτουργήσουν ως εργαλεία επιρροής. Στον υβριδικό πόλεμο ο πραγματικός στόχος δεν είναι μόνο η πολιτική ηγεσία μιας χώρας αλλά η ίδια η κοινωνία της. Αν οι πολίτες διχαστούν, αν χάσουν την εμπιστοσύνη τους στους θεσμούς ή αν πιστέψουν ότι η αλήθεια είναι απλώς θέμα προσωπικής άποψης, τότε η κοινωνική συνοχή αποδυναμώνεται και η επιρροή γίνεται πολύ πιο εύκολη. Η συνεχής πόλωση, οι ακραίες αντιπαραθέσεις στα κοινωνικά δίκτυα και η διάχυτη δυσπιστία προς κάθε πηγή πληροφόρησης δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η παραπληροφόρηση ευδοκιμεί σχεδόν αυτόματα.

Παρά ταύτα, ο υβριδικός πόλεμος έχει και ένα βασικό μειονέκτημα: εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την αντίδραση της κοινωνίας που δέχεται την πίεση. Μια κοινωνία με ισχυρή και υπεύθυνη δημοσιογραφία, με πολίτες που έχουν κριτική σκέψη και με δημόσιο διάλογο που βασίζεται σε στοιχεία και όχι μόνο σε συναισθηματικές αντιδράσεις είναι πολύ πιο δύσκολο να επηρεαστεί. Η καλύτερη άμυνα δεν είναι μόνο στρατιωτική ή διπλωματική. Είναι η ενημέρωση, η παιδεία και η συνειδητοποίηση ότι η πληροφορία μπορεί να είναι πεδίο σύγκρουσης εξίσου σημαντικό με οποιοδήποτε γεωγραφικό σύνορο. Όσο περισσότερο αντιλαμβάνονται οι κοινωνίες πώς λειτουργούν οι τεχνικές επιρροής, τόσο λιγότερο αποτελεσματικές γίνονται. Και τότε ο υβριδικός πόλεμος, όσο περίπλοκος κι αν φαίνεται, αποκαλύπτει το βασικό του όριο: χωρίς τη σύγχυση, τον διχασμό και την απροσεξία των ίδιων των κοινωνιών, δεν μπορεί να πετύχει.

*Απόφοιτος Πολιτικών Επιστημών, Ψυχολογίας και Κοινωνιολογίας από τη Γερμανία