Η φροντίδα ως πολιτική ανατομία ενάντια στη λήθη και τη σήψη του πολιτικού κατεστημένου

Στην αίθουσα της Ένωσης Συντακτών το περασμένο Σάββατο, ο αέρας δεν μετέφερε απλώς λέξεις, αλλά το ηλεκτρισμένο βάρος μιας ιστορίας που αρνείται να θαφτεί κάτω από το τσιμέντο της λήθης. Η Χαρίτα Μάντολες, με τη μορφή της σμιλεμένη από πενήντα χρόνια προσμονής και ένα βλέμμα φωτιά, έθεσε το ερώτημα που τρυπάει τα σπλάχνα κάθε πολιτισμού: «Πενήντα ένα χρόνια ζητάμε το αυτονόητο, πού είναι η δικαιοσύνη;» Δίπλα της, η Μαρία Καρυστιανού, μια σύγχρονη τραγωδός που μετέτρεψε τον παλμό του πόνου σε αιχμηρή πολιτική λογική, ξεκαθάρισε: «Δεν είμαστε θύματα, είμαστε οι φωνές που αρνούνται να σωπάσουν». Και η Αντριάνα Νικολάου, που διέλυσε τη θεσμική σιωπή για τον γιο της, απέδειξε πως η μητρική επιμονή είναι ο μόνος «στρατός» που δεν γνωρίζει συνθηκολόγηση. Αυτές οι γυναίκες δεν στάθηκαν εκεί ως πενθούσες, αλλά ως οι αρχιτέκτονες μιας νέας συνείδησης. Εκεί, η «μητέρα» έπαψε να ακολουθεί στερεοτυπικές πολιτικές και έγινε η ριζοσπαστική ασπίδα απέναντι στη διαφθορά που δολοφονεί και τον πόλεμο που αποσυνθέτει.

Τι είναι όμως αυτό που συνδέει την αναμονή μιας μητέρας για δικαίωση πενήντα χρόνια μετά την τραγωδία της Κύπρου, τον αγώνα μιας συγγενούς των θυμάτων των Τεμπών και την πάλη μιας μάνας για την αλήθεια του παιδιού της; Είναι η ίδια η ουσία της φροντίδας. Η σύγχρονη ψυχολογία και η πολιτική θεωρία συγκλίνουν πλέον σε μια προκλητική διαπίστωση: η φροντίδα δεν είναι «γυναικεία υπόθεση» ούτε «αδυναμία», αλλά η μοναδική ορθολογική βάση για μια βιώσιμη κοινωνία.

Ας το κάνουμε πιο απλό: Φανταστείτε μια πόλη. Αν τη διοικούν άνθρωποι που βλέπουν τα σχολεία ως «έξοδα», τα νοσοκομεία ως «κόστη» και τους πολίτες ως «αριθμούς», αυτή η πόλη σαπίζει. Αντιθέτως, αν τη διοικούν άνθρωποι που ρωτούν: «Πώς θα ζει εδώ ένα παιδί; Πώς θα γεράσει ένας άνθρωπος με αξιοπρέπεια;», τότε η πόλη γίνεται κοινότητα. Η φροντίδα, λοιπόν, δεν είναι συναίσθημα· είναι πράξη. Είναι η απόφαση να μην αφήσουμε κανέναν μόνο του μπροστά στη βία, τη φτώχεια ή τη γραφειοκρατία.

Η Joan Tronto, στο αριστουργηματικό έργο της Caring Democracy, αναλύει πώς η διαφθορά ευδοκιμεί όταν οι ισχυροί «αναθέτουν» τη φροντίδα –και τις συνέπειες των εγκλημάτων τους– στους αδύναμους. Αυτή είναι η «προνομιακή ανευθυνότητα»: το προνόμιο να μην λογοδοτείς. Είναι το ψυχολογικό θεμέλιο της κοινωνικής αδιαφορίας. Όταν η Καρυστιανού μιλά για συγκάλυψη, περιγράφει ακριβώς αυτό: κάποιοι είχαν το προνόμιο να κλείσουν τα μάτια, να μην δουν το τρένο που ερχόταν, και μετά να μην ακούσουν τις μάνες που φώναζαν. Η διαφθορά, υπό αυτό το πρίσμα, είναι ο «πόλεμος» της ελίτ ενάντια στην ασφάλεια του πολίτη.

Η Sara Ruddick, από την άλλη, μας δίδαξε ότι η πρακτική της φροντίδας γεννά μια «γνωστική επανάσταση». Ενώ η πολεμική λογική και η θεσμική σήψη αντιμετωπίζουν τους ανθρώπους ως στατιστικά «κόστη», η φροντίδα τους αντιλαμβάνεται ως μοναδικά πρόσωπα με όνομα, ιστορία και αξιοπρέπεια. Η φράση της Μάντολες για τα 51 χρόνια αναμονής αναδεικνύει τη «μητρική σκέψη» ως μια στάση ζωής που αρνείται να δεχτεί τον αφανισμό ως κανονικότητα. Δεν ξέχασε. Δεν συμβιβάστηκε. Η μητρική σκέψη, λοιπόν, δεν είναι βιολογικό δεδομένο, αλλά πολιτική επιλογή: η επιλογή να θυμάσαι, να διεκδικείς, να μην αφήνεις το σύστημα να σε κάνει «αριθμό».

Το The Care Collective, με το The Care Manifesto, προχωρά ένα βήμα παρακάτω και προτείνει τη «Ριζοσπαστική Φροντίδα» ως τη νέα πολιτική ιδεολογία. Η κριτική σκέψη μάς διδάσκει ότι η απομόνωση είναι εργαλείο ελέγχου. Σε κάνουν να νιώθεις μόνος για να μην αντισταθείς. Η ιδεολογία της φροντίδας αναγνωρίζει την τρωτότητα ως την κοινή μας μοίρα και την αλληλεξάρτηση ως τη μοναδική μορφή ισχύος. Η Αντριάνα Νικολάου, παλεύοντας μόνη ενάντια σε ένα σύστημα, έγινε το σύμβολο αυτής της αλληλεξάρτησης: ο δικός της αγώνας είναι η δική μας ασφάλεια. Κανείς μας δεν είναι ασφαλής αν η μάνα ενός παιδιού δεν μπορεί να βρει δικαίωση.

Πώς όμως ένα «θεωρητικό» κίνημα ανατρέπει ένα παγιωμένο σύστημα; Η απάντηση κρύβεται στη διάβρωση της συναίνεσης στον κυνισμό. Και στην Ελλάδα του 2026, αυτή η διάβρωση έχει ήδη αρχίσει. Δεν είναι θεωρία· είναι πράξη.

Φανταστείτε για μια στιγμή ότι η φροντίδα γίνεται το νέο κριτήριο της πολιτικής. Τι σημαίνει αυτό στην καθημερινότητα;

1. Δεν υπάρχει άλλο «προνομιακό κουκούλι». Σε μια κοινωνία που οργανώνεται γύρω από τη φροντίδα, η διαφθορά δεν αντιμετωπίζεται ως πλημμελές ατόπημα, αλλά ως η ύψιστη μορφή κοινωνικής προδοσίας. Δεν είναι «λαθάκι»· είναι εγκατάλειψη. Είναι το ισοδύναμο του να πετάς έναν τραυματία από το φορείο για να μην λερώσεις το αυτοκίνητό σου. Το 2026, η κοινωνία έχει αρχίσει να μεταφράζει τη νομική γλώσσα σε γλώσσα τρωτότητας. Δεν ρωτάμε πια «τι προβλέπει ο νόμος;», αλλά «τι προβλέπει η ανθρώπινη ανάγκη;».
2. Οι κοινωνικές δαπάνες γίνονται «εξοπλιστικά προγράμματα». Στη Βουλή, ήδη συζητείται για πρώτη φορά η κατάργηση του όρου «κοινωνικός προϋπολογισμός» και η αντικατάστασή του με τον όρο «Προϋπολογισμός Ανθρώπινης Ανθεκτικότητας». Δεν δίνουμε «επιδόματα», επενδύουμε στην επιβίωση του κοινωνικού ιστού. Κάθε ευρώ που πηγαίνει στη Δημόσια Υγεία, στην Παιδεία και στη Στέγη δεν είναι «δαπάνη», αλλά το πιο ισχυρό αντιδιαβρωτικό οπλοστάσιο ενάντια στην αποξένωση. Το ερώτημα που θέτουν οι νέες πολιτικές κινήσεις είναι ριζοσπαστικό: «Αν η φροντίδα για τη ζωή του παιδιού του “άλλου” δεν είναι η πρώτη σου πολιτική προτεραιότητα, τότε ποιο κομμάτι της δικής σου ανθρωπιάς έχεις ήδη θυσιάσει στον βωμό της αδιαφορίας;»
3. Η μνήμη γίνεται θεσμός. Στην Ελλάδα και στην Κύπρο του 2026, η «λήθη» δεν είναι πλέον πολιτική τακτική. Οι γυναίκες του Σαββάτου στην Ένωση Συντακτών δεν είναι «εξαιρέσεις» που θυμούνται. Είναι ο καθρέφτης μιας κοινωνίας που αρνείται να κοιμηθεί. Το αίτημα για τη δημιουργία «Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Μνήμης και Δικαιοσύνης» –με αρμοδιότητα την παρακολούθηση όλων των ανεξιχνίαστων υποθέσεων που αφορούν εγκλήματα κατά της ζωής– έχει περάσει από την κοινωνία στο προσκήνιο. Η φροντίδα για την αλήθεια παύει να είναι συναισθηματική απαίτηση και γίνεται η έμπρακτη φροντίδα για την αλήθεια.

Η ανατροπή, λοιπόν, ξεκινά όταν η κοινωνία σταματά να θεωρεί «ρεαλισμό» την αδιαφορία. Το κατεστημένο χάνει το έδαφος κάτω από τα πόδια του ακριβώς τη στιγμή που εμείς σταματάμε να φοβόμαστε να είμαστε ευάλωτοι μαζί.

Κάποιοι θα πουν: «Ωραία όλα αυτά, αλλά είναι ουτοπία». Εδώ όμως βρίσκεται το μεγάλο λάθος. Η φροντίδα δεν είναι ουτοπία· είναι η πιο σκληρή, ρεαλιστική ανάλυση της πραγματικότητας. Η ουτοπία είναι να πιστεύεις ότι ένα σύστημα που παράγει διαρκώς νεκρούς σε τρένα, που αφήνει τις μάνες να περιμένουν μισό αιώνα για δικαιοσύνη και που ονομάζει τη συγκάλυψη «σταθερότητα», μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει. Αυτό είναι ουτοπία. Η φροντίδα είναι ο μόνος ρεαλισμός.

Η φροντίδα είναι η μόνη επανάσταση που δεν απαιτεί όπλα, αλλά το θάρρος να παραμείνουμε συνδεδεμένοι όταν όλα γύρω μας μας σπρώχνουν στην αποξένωση. Είναι το νήμα που συνδέει το δάκρυ μιας μητέρας στην εκδήλωση του περασμένου Σαββάτου με την παγκόσμια ανάγκη για έναν κόσμο που δεν θα «κοστολογεί» την ανθρώπινη οδύνη. Αν η διαφθορά είναι το σκοτάδι που καταπίνει τις μέρες μας, η φροντίδα είναι το φως που επιμένει να αναζητά το πρόσωπο του άλλου μέσα στην ομίχλη.

Στο πολιτικό σκηνικό, αυτή η ιδεολογία γίνεται ελκυστική γιατί υπόσχεται αυτό που καμία άλλη δεν μπόρεσε να εξασφαλίσει: απελευθέρωση από τον φόβο. Ο φόβος μήπως αρρωστήσεις και μείνεις αβοήθητος. Ο φόβος μήπως το παιδί σου σκοτωθεί σε μια εργασιακή γραφειοκρατία. Ο φόβος της γήρανσης χωρίς αξιοπρέπεια. Η πολιτική της φροντίδας λέει καθαρά: «Δεν θα είσαι ποτέ ξανά μόνος. Η τρωτότητά σου δεν είναι αδυναμία· είναι το εισιτήριο για μια κοινωνία που σε προστατεύει, όχι επειδή είσαι “ισχυρός”, αλλά επειδή είσαι εδώ».

Δεν αρκεί πλέον να θρηνούμε. Οφείλουμε να οργανώσουμε την τρωτότητά μας σε ασπίδα. Γιατί στο τέλος, η ιστορία δεν θα γραφτεί από εκείνους που άσκησαν τη δύναμη της βίας, αλλά από εκείνους που, παρά τις πληγές τους, αρνήθηκαν να σταματήσουν να νοιάζονται. Από τις Χαρίτες Μάντολες, τις Μαρίας Καρυστιανού, τις Αντριάνες Νικολάου. Από εμάς, όταν επιλέξουμε να κάνουμε τη φροντίδα όχι συναίσθημα, αλλά πράξη. Όχι προσωπική υπόθεση, αλλά πολιτική.

Αν η φροντίδα για τη ζωή του παιδιού του «άλλου» δεν είναι η πρώτη μας πολιτική προτεραιότητα, τότε αλήθεια, ποιο κομμάτι της δικής μας ανθρωπιάς έχουμε ήδη θυσιάσει στον βωμό της αδιαφορίας;

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Gilligan, C. (1982). In a Different Voice: Psychological Theory and Women's Development. Harvard University Press.
Gilligan, C., & Snider, N. (2018). Why Does Patriarchy Persist? Polity Press.
The Care Collective (Chatzidakis, A., Hakim, J., Littler, J., Rottenberg, C., & Segal, L.). (2020). The Care Manifesto: The Politics of Interdependence. Verso Books.
Tronto, J. C. (1993). Moral Boundaries: A Political Argument for an Ethic of Care. Routledge.
Tronto, J. C. (2013). Caring Democracy: Markets, Equality, and Justice. New York University Press.
Held, V. (2006). The Ethics of Care: Personal, Political, and Global. Oxford University Press.

*Ψυχολόγος

Διδάκτορας Εξελικτικής-Σχολικής ψυχολογίας

Μ.Α Διοίκηση εκπαιδευτικών μονάδων

Msc Χρηματοοικονομικά και Ναυτιλιακά

Μ.Α ART therapist

Pgp Συμβουλευτική ψυχολογία

Ειδίκευση στη Συστημική θεραπεία και στη Γνωστική-Αναλυτική θεραπευτική αντιμετώπιση