Ελένη Αρβελέρ: Παρούσα στην απουσία της
Πλησιάζει η Ημέρα της Γυναίκας και για φέτος η πρώτη μορφή που έρχεται στο μυαλό μου είναι εκείνη της Ελένης Γλύκατζη – Αρβελέρ. Μια όμορφη, συνετή, ευγενική και δυναμική προσωπικότητα που μας άφησε πριν από λίγο καιρό σε ηλικία 99 χρονών. Μια εξαιρετικά ευφυής γυναίκα η οποία προσέφερε απλόχερα τις γνώσεις της, τις σκέψεις της, τις εμπειρίες της, ακόμη και τα πιστεύω της, σε όλους μας.
Γιορτάζοντας την Ημέρα της Γυναίκας αξίζει να θυμηθούμε ένα περιστατικό που η ίδια μοιράστηκε σε συνέντευξή της στο ΒΗΜΑ το 2017. Κατά τη διάρκεια επίσκεψης του Αλγερινού προέδρου Τσαντλί Μπεντζεντίτ στη Γαλλία, ο Φρανσουά Μιτεράν τη σύστησε λέγοντας ότι για πρώτη φορά είχε οριστεί γυναίκα πρύτανης όλων των πανεπιστημίων και της Ακαδημίας του Παρισιού. Πρώτη γυναίκα. Τότε η ίδια του απάντησε: “Δεν έχει αξία αυτό που λέτε. Οι γυναίκες δεν έχουμε το δικαίωμα να αποτύχουμε. Αν μία αποτύχει, πάνε όλες”.
Οι μελέτες της και η βιβλιογραφία της για το Βυζάντιο και την Ελλάδα είναι ανεκτίμητες. Ακόμη πιο πολύτιμες όμως είναι οι σκέψεις της και οι εμπειρίες της, που όταν τις μελετά κανείς, το λιγότερο συγκινούν. Έχει καταφέρει να είναι έντονα παρούσα στην απουσία της και έχει δικαιωματικά κερδίσει μια εξέχουσα θέση ανάμεσα στις σπουδαιότερες προσωπικότητες του ελληνισμού.
Σήμερα βιώνουμε ίσως μία από τις πιο δύσκολες εποχές των τελευταίων χρόνων. Αμφισβητούνται όχι μόνο το πολιτικό σύστημα, αλλά και οι φορείς του. Αμφισβητούνται αρχές, αξίες, θεσμοί. Η κοινωνία μοιάζει να μην εμπιστεύεται ούτε να ανέχεται, ενώ ταυτόχρονα να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει το δικό της μερίδιο ευθύνης.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η επιστροφή στις παρακαταθήκες σπουδαίων προσωπικοτήτων δεν αποτελεί νοσταλγία, αποτελεί ανάγκη. Είναι υπενθύμιση του ποιοι είμαστε αλλά και καθοδήγηση για το που θέλουμε να πάμε. Μας βοηθά να αποβάλουμε την τοξικότητα, να ανακτήσουμε την σκέψη μας και να στραφούμε συνειδητά προς την σωστή κατεύθυνση.
Αναφέροντας τα πιο πάνω και ως γυναίκα, επέλεξα συνειδητά να σταθώ στη ξεχωριστή, ευγενική και σπουδαία προσωπικότητα της Ελένης Αρβελέρ, την οποία όσο περισσότερο μελετώ, τόσο περισσότερο θαυμάζω. Για την ανιδιοτέλειά της, τις γνώσεις της, μα κυρίως για το μυαλό της. Με συγκινεί βαθύτατα η προσπάθειά της στο να μεταλαμπαδεύσει όσο πιο βαθιά το ελληνικό πνεύμα και θαυμάζω απεριόριστα το ιστορικό της έργο.
Αυτή τη γυναίκα λοιπόν θέλω με τον τρόπο μου να τιμήσω με ευγένεια και ταπεινότητα, παραθέτοντας όσα δικά της με γοήτευσαν και ευχόμενη πάντα ότι θα συγκινήσουν κι άλλους με τον ίδιο τρόπο. Γι’ αυτό επιλέγω να αφήσω την ίδια να μιλήσει. Τα λόγια της απαντούν, προβληματίζουν και μας καλούν να αναλογιστούμε ποιοι είμαστε και τι θέλουμε – για εμάς, για τα παιδιά μας, για το μέλλον.
Η Ελένη Αρβελέρ έλεγε:
- Για το ελληνικό έθνος
«Ποιος δίνει πρώτος τον ορισμό του Έθνους; Τον δίνει ο Ηρόδοτος, όταν αναφέρει τη στιχομυθία του Δημάρατου με τον Ξέρξη το 480 π.Χ. “Βασιλέα πρόσεχε, μπορεί αυτοί να είναι χωρισμένοι σε πόλεις, να σκοτώνονται μεταξύ τους, αλλά μπροστά στο ξένο θα γίνουν μια γροθιά… Για το ομόγλωσσο, το ομόθρησκο, το ομόηθες και το όμαιμο”. Ίδια γλώσσα, ίδια θρησκεία, ίδια ήθη, ίδιο αίμα. Σήμερα οι Έλληνες έχουνε μια κληρονομιά με ρήγματα, όμως υπάρχει η συνείδηση του ανήκειν, που τους οδηγεί ως τους αρχαιοτάτους χρόνους».
«Το έθνος δεν είναι παρελθόν. Είναι μέλλον. Δεν είναι από πού έρχεσαι, αλλά πού πας. Αυτό λέγεται αφομοίωση».
- Για την παρακμή των πολιτικών
«Θυμάμαι κάτι που μου είχε πει κάποτε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και το οποίο θεωρώ πολύ σπουδαίο και θα ήθελα να το γνωρίζετε: “Όταν το εθνικό πρόβλημα γίνεται πολιτικό και το πολιτικό γίνεται κομματικό και το κομματικό γίνεται τελικά προσωπικό, αυτή είναι η κάθοδος, η παρακμή του κράτους”. Θεωρώ ότι αυτή είναι η σωστότερη έννοια της παρακμής».
«Ο πολιτικός έχει μεγάλη ευθύνη. Όταν όμως ενδιαφέρεται κυρίως για τον τόπο του και όχι μόνο για το κόμμα του, είναι καλός πολιτικός».
- Για το Βυζάντιο
«Σε ένα παιδί θα έλεγα ότι πρέπει να γνωρίζει τρία βασικά πράματα: ότι το Βυζάντιο είναι, πρώτον, ελληνική περηφάνια, δεύτερον, ευρωπαϊκό κατόρθωμα και τρίτον η ξεχασμένη ελληνική αυτοκρατορία».
- Για τους Ευρωπαίους
« Ευρωπαίος είναι αυτός που έχει υποστεί φιλοσοφικά την επίδραση της αρχαιοελληνικής ορθολογιστικής σκέψης, που έχει ζήσει με την ιουδαιοχριστιανική πνευματικότητα και που έχει δεχτεί την επιρροή της ρωμαϊκής διοίκησης και των Ρωμαϊκών θεσμών. Αυτά τα τρία, δηλαδή Αθήνα, Ρώμη, Ιερουσαλήμ, είναι το Βυζάντιο».
Δεν θα μπορούσαμε να παραλείψουμε τα λόγια της για μια χώρα που σήμερα είναι περισσότερο επίκαιρη από ποτέ: το Ιράν. Όπως η ίδια σημείωνε αναφερόμενη στην αντιμετώπιση των γυναικών από το θεοκρατικό καθεστώς: «Όταν η βαρβαρότητα γίνεται νόμος, αυτό είναι το μεγάλο δείγμα παρακμής και κατάπτωσης».
Αν η Ημέρα της Γυναίκας έχει ουσία, βρίσκεται σε μορφές σαν τη δική της. Γυναίκες που δεν ζήτησαν χώρο, αλλά τον κατέκτησαν με το πνεύμα τους. Σε εποχές σύγχυσης και αμφισβήτησης, η μνήμη τέτοιων προσωπικοτήτων δεν είναι απλώς φόρος τιμής. Είναι πυξίδα.
Σημείωση: Τα αποσπάσματα προέρχονται από το βιβλίο της «Από μένα αυτά… - Συνομιλίες με τον Μάκη Προβατά και την Έφη Βασιλοπούλου», Εκδόσεις Πατάκη, 2023.
*Πολιτικές Επιστήμες και Διεθνείς Σχέσεις
