Η ειρήνη δεν είναι σιωπή: Ψυχολογία, τραύμα και το σχοινοβάτημα του νοήματος

Η ειρήνη είναι το όνειρο των δυνατών και η πραγματικότητα των σοφών», έγραψε κάποτε ο Ελύτης. Κι όμως, η Ιστορία στέκει εκεί, μάρτυρας σιωπηλός: οι δυνατοί σπάνια ονειρεύονται, και οι σοφοί σπάνια κυβερνούν. Τι απομένει, λοιπόν; Μια αρχαία μυθολογική μνήμη: η Ειρήνη, θυγάτηρ της Θέμιδος και του Διός, φύλαγε τον πλούτο του Πλούτωνα , όχι τυχαία. Δεν υπάρχει ευημερία χωρίς ησυχία, ούτε ησυχία χωρίς δίκιο.

Ας αναλογιστούμε, όμως: Γιατί λατρεύουμε τον Ενυάλιο στους επινίκιους ύμνους, αλλά ξεχνάμε την Ειρήνη στα σχολικά εγχειρίδια; Γιατί η ψυχολογία, η επιστήμη της ψυχής, διαθέτει τόμους για τη μετατραυματική διαταραχή, κι ωστόσο τα ράφια για την ψυχολογία της ειρήνης μοιάζουν με βιβλιοθήκη σε σπίτι που μόλις κάηκε; Μήπως η ειρήνη είναι σαν το βλέμμα ενός παιδιού που δεν έχει δει πόλεμο: το συναντάμε, μα δεν μπορούμε να το περιγράψουμε χωρίς να το προδώσουμε;

«Οι νεκροί γνωρίζουν ένα μονάχα, κι αυτό το έπλασε σε στίχο ο Τζόουνς: το ζην υπερέχει του μη ζην.» Ωστόσο, οι ζώντες, εκείνοι οι τραυματίες της ιστορίας που διέσχισαν τη φλεγόμενη γέφυρα του πολέμου και γύρισαν με την τέφρα ακόμα σφηνωμένη στους πόρους του δέρματός τους, κομίζουν μια γνώση δυσπρόσιτη στον αμέριμνο λογισμό των ανέγγιχτων: η απουσία του όπλου δεν ισοδυναμεί με την παρουσία της ζωής. Είναι η σιγή που επικρατεί μετά την κατολίσθηση, άγονη, τρομακτική, γεμάτη σκόνη, όχι η μελωδία της αγοράς ούτε ο ψίθυρος του κήπου. Ποια φύση, λοιπόν, χαρακτηρίζει την Ειρήνη; Μήπως είναι απλώς μια παύλα, εκείνο το παράδοξο κενό ανάμεσα σε δύο εκρήξεις, σαν την ανάπαυλα ενός τρομπετίστα που γνωρίζει πως η νότα θα ξαναρχίσει, πως η σιωπή του δεν είναι τέρμα αλλά μετέωρο σχήμα υπομονής; Ή μήπως μια υπόσχεση, τόσο εύθραυστη όσο η φωνή ενός παιδιού που υπόσχεται να μην ξανακλάψει, ευγενής, αλλά προδομένη εκ των προτέρων από τη μνήμη του πόνου; Ή μήπως η ειρήνη είναι μια διαρκής, κοπιώδης γυμναστική της ψυχής, μια ακροβασία πάνω σε τεντωμένο σχοινί που δεν έχει τέρμα; Όπως ο σχοινοβάτης γνωρίζει ότι κάθε βήμα προς τα εμπρός αποτελεί μια μικρή νίκη επί της βαρύτητας, αλλά και ότι η βαρύτητα ,η πτώση, το χάος, η έλξη του κενού,παραμονεύει μόνιμα στην περιφέρεια της κίνησής του, έτσι και η ψυχή που διάλεξε την ειρήνη δεν παύει ποτέ να ισορροπεί ανάμεσα στο ήδη και στο ακόμα, ανάμεσα στο τραύμα που θυμάται και στο αύριο που αρνείται να την προδώσει.

Ο πόλεμος δεν είναι απλώς σύγκρουση στρατών. Είναι η κατάρρευση των βασικών παραδοχών πάνω στις οποίες στεκόταν η ψυχή: «Ο κόσμος είναι προβλέψιμος. Οι άλλοι δεν θέλουν να με σκοτώσουν. Η ζωή έχει νόημα». Ο Janoff‑Bulman (1992) ονόμασε αυτές τις παραδοχές «θεμελιώδη ψευδαισθήματα». Κι όταν ο πόλεμος τις συντρίβει, ο άνθρωπος μένει γυμνός μπροστά στο απόλυτο κενό. Οι μετα‑αναλύσεις (Hoppen & Morina, 2019) μιλούν για 30‑45% ποσοστά PTSD. Μα τι σημαίνει ένας αριθμός; Σημαίνει έναν πατέρα που δεν μπορεί να κρατήσει το παιδί του χωρίς να αναζητά εξόδους κινδύνου. Σημαίνει μια μητέρα που ξυπνά νομίζοντας ότι η λάμπα στο ταβάνι είναι έκρηξη. Πέρα όμως από το PTSD, υπάρχει το ηθικό τραύμα (Litz et al., 2009): εκείνο το φάντασμα που γεννιέται όχι από όσα έπαθες, αλλά από όσα έκανες , ή δεν έκανες.

Με τα μάτια του Ηράκλειτου: Πόσες φορές πρέπει να περάσει ένας άνθρωπος τον ίδιο ποταμό της ενοχής, ώσπου το νερό να γίνει αρκετά καθαρό για να δει τον εαυτό του; Με τα μάτια του Αριστοτέλη: «Η ψυχή είναι κατά κάποιο τρόπο τα πάντα». Μα όταν τα πάντα είναι πόνος, τότε η ψυχή γίνεται στέρηση. Πού καταφεύγει κανείς όταν το καταφύγιο ήταν η ίδια του η ύπαρξη; Πώς μπορείς να πεις «αντέχω» όταν έχεις ήδη σπάσει σε τόσα κομμάτια που δεν ξέρεις ποιο από αυτά λέει «εγώ»;

Αν ο πόλεμος είναι η φθορά, η ειρήνη είναι η δυνατότητα της αποκατάστασης. Αλλά εδώ χρειάζεται ακρίβεια. Η σύγχρονη ψυχολογία διακρίνει, ακολουθώντας τον Galtung (1969), την αρνητική ειρήνη (απουσία βίας) από τη θετική ειρήνη (παρουσία δικαιοσύνης, ευκαιριών, αναγνώρισης). Η αρνητική ειρήνη μοιάζει με νεκρή λίμνη , ήρεμη, αλλά στάσιμη, δίχως ζωή. Η θετική ειρήνη μοιάζει με ποτάμι που ρέει: ακόμα κι αν ταράζεται, τρέφει. Μήπως εμείς, στη Δύση, ζούμε σε αρνητική ειρήνη, ικανοποιούμαστε δηλαδή με το να μην βομβαρδίζεται το σπίτι μας, ενώ αδιαφορούμε για τα σπίτια που καίγονται στα σύνορα του ορατού μας κόσμου;

Ο Miller & Rasmussen (2017) έδειξαν κάτι συγκλονιστικό: πρόσφυγες που ζούσαν σε χώρες ασφαλείς (αρνητική ειρήνη) αλλά χωρίς κοινωνική ένταξη, χωρίς δυνατότητα εργασίας, χωρίς αναγνώριση του πόνου τους, είχαν εξίσου υψηλά επίπεδα PTSD με εκείνους που μόλις είχαν φύγει από τη μάχη. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι η ειρήνη χωρίς δικαιοσύνη δεν είναι ειρήνη, είναι απλώς μια εκεχειρία που σιγοκαίει. Ο Λουδοβίκος Βολφ έλεγε: «Δεν μπορείς να θεραπεύσεις την πληγή αν αρνείσαι να κοιτάξεις το χέρι που την προκάλεσε». Πώς, λοιπόν, να μιλάμε για ψυχολογική ανθεκτικότητα, όταν η ίδια η κοινωνική δομή λειτουργεί σαν ανοιχτή πληγή;

Και όμως, υπάρχουν φωτεινές νησίδες. Σύγχρονες ψυχολογικές έρευνες ανέδειξαν τακτικές που δεν περιμένουν τον πολιτικό να λύσει τα πάντα, αλλά δρουν εκεί που η ανάγκη καίει.

Πρώτον, η αφηγηματική έκθεση με κοινοτική υποστήριξη (Neuner et al., 2008): Στη βόρεια Ουγκάντα, εκπαιδευμένοι τοπικοί σύμβουλοι βοήθησαν πρόσφυγες να αφηγηθούν το τραύμα τους μπροστά σε ομάδες γειτόνων. Η μείωση PTSD έφτασε το 70% σε βάθος ενός έτους. Σαν να είπαν: «Δεν είσαι μόνος. Το βάρος ανήκει σε όλους».

Δεύτερον, η ψυχοεκπαίδευση σε σχολεία της Λωρίδας της Γάζας (Tol et al., 2011): Παιδιά που έμαθαν τεχνικές χαλάρωσης, ρύθμισης συναισθήματος και δημιουργικό παιχνίδι εμφάνισαν 40% λιγότερες εφιάλτες και επιθετικές συμπεριφορές. Πόσο απλό, πόσο βαθύ: η ειρήνη μαθαίνεται σαν μυϊκή μνήμη.

Τρίτον, ψηφιακές εφαρμογές AI για Ουκρανούς πρόσφυγες (2022‑2024): Αλγόριθμοι που εντοπίζουν λέξεις αυτοκτονικού ιδεασμού και προσφέρουν άμεση ψυχολογική υποστήριξη. Μήπως εδώ η τεχνολογία γίνεται πράξη ειρήνης;

Αυτές οι τακτικές μοιάζουν με εκείνα τα μικρά φυτά που οι βοτανολόγοι ονομάζουν «πρωτοπόρα»: φυτρώνουν πρώτα σε καμένη γη, σπάζουν τον φλοιό της στάχτης και ανοίγουν τον δρόμο για το δάσος που θα ’ρθεί. Δεν σβήνουν τη φωτιά, αλλά κάνουν τη γη ξανά κατοικήσιμη. Μήπως η μεγαλύτερη ευφυΐα δεν βρίσκεται στην αποφυγή του τραύματος (αδύνατον), αλλά στο να χτίζεις κατοικήσιμα ερείπια;

Μήπως, όμως, η ψυχολογική εστίαση στην ατομική ανθεκτικότητα και στις έξυπνες τακτικές αποτελεί έναν απολιτίκ ελιτίστικο ελιγμό; Μήπως, δίνοντας μια βαθιά ανάσα σε ένα παιδί που βομβαρδίζεται, απλώς το βοηθάμε να ανεχθεί καλύτερα το αφόρητο, αντί να αλλάξουμε το σύστημα που το βομβαρδίζει;

Ας είμαστε ειλικρινείς. Η κατηγορία είναι βαρύτατη και δεν στερείται βάσης. Ορισμένοι κριτικοί (βλ. Christie et al., 2014) υποστηρίζουν ότι η ψυχολογία της ειρήνης κινδυνεύει να γίνει το «όπιο του λαού» του 21ου αιώνα: ησυχάζει τον πόνο χωρίς να αγγίζει την αιτία. Αν διδάσκεις σε μια γυναίκα που έχει βιαστεί σε πόλεμο τεχνικές ενσυνειδητότητας, αλλά δεν συλλαμβάνεις τους δράστες, τι πετυχαίνεις; Την προσαρμογή στην αδικία.

Ο Πάολο Φρέιρε υποστήριζε: «Κάθε εκπαιδευτική πράξη είναι πολιτική. Το ερώτημα δεν είναι αν θα είναι, αλλά αν θα είναι συντηρητική ή απελευθερωτική». Το ίδιο ισχύει και για την ψυχολογική παρέμβαση. Η ειρήνη δεν είναι απολιτίκ, γιατί η απουσία πολέμου είναι ήδη πολιτική απόφαση. Κανένας βομβαρδισμός δεν σταματά χωρίς πολιτική βούληση. Καμία αποστρατιωτικοποίηση δεν συμβαίνει τυχαία.

Πώς τολμάμε, λοιπόν, να μιλάμε για ψυχολογική θεραπεία της ειρήνης, όταν οι ίδιες οι κυβερνήσεις που χρηματοδοτούν την έρευνα συνεχίζουν να πωλούν όπλα στις εμπόλεμες ζώνες; Δεν είναι αυτή μια υποκρισία βγαλμένη από την αρχαία τραγωδία , να θεραπεύεις το θύμα με το ένα χέρι, ενώ με το άλλο τροφοδοτείς τον θύτη;

Κι όμως, θα απαντήσω με παρρησία: το γεγονός ότι η ειρήνη είναι πολιτική υπόθεση δεν σημαίνει ότι η ψυχολογία οφείλει να παραμείνει αδρανής περιμένοντας την τέλεια πολιτική συνθήκη. Η ηθική υποχρέωση είναι διπλή: πρώτον, να παρέχουμε ανακούφιση εδώ και τώρα, όσο ατελής κι αν είναι· δεύτερον, να καταγγέλλουμε ταυτόχρονα τις δομές που παράγουν το τραύμα. Μήπως, τελικά, το «απολιτίκ» είναι μια βολική κατηγορία για όσους δεν θέλουν να δουν ότι η ίδια η πράξη της ψυχολογικής φροντίδας σε ένα απάνθρωπο σύστημα είναι ήδη μια πολιτική πράξη αντίστασης;

«Η ειρήνη δεν είναι μια κατάσταση, αλλά μια κατεύθυνση», έγραψε ο Γάλλος φιλόσοφος Αλαίν. Ίσως γι’ αυτό ποτέ δεν φτάνουμε. Ίσως γι’ αυτό η ψυχολογία της ειρήνης μοιάζει πάντα ημιτελής, πάντα ελλιπής, πάντα να υστερεί μπροστά στο κύμα του πόνου.

Ολοκληρώνοντας, ας θυμηθούμε τον μύθο: όταν η Αθηνά γέννησε την ελιά , το σύμβολο της ειρήνης και της τροφής, ο Ποσειδώνας χτύπησε τον βράχο και ανάβλυσε αλμυρό νερό. Οι άνθρωποι διάλεξαν την ελιά. Όμως το αλμυρό νερό δεν εξαφανίστηκε, κύλησε παρακάτω, έγινε θάλασσα, και πάνω στη θάλασσα χτίστηκαν ναύσταθμοι.

Μήπως η αιώνια σύγκρουση Ειρήνης και Πολέμου δεν είναι μια πάλη όπου ο ένας νικά τον άλλον, αλλά ένας χορός όπου η ψυχή μας καλείται να μάθει βήματα και από τους δύο, όχι για να συμφιλιωθεί με τον πόλεμο, αλλά για να μπορεί, ακόμα και μέσα στην αναταραχή, να κρατά μια μικρή ελιά κάτω από τη γλώσσα, αόρατη, αλλά ζωντανή;

Μπορούμε άραγε να ζήσουμε με αυτή την αντίφαση; Ή μήπως η ειρήνη αρχίζει όταν σταματήσουμε να αναζητούμε τη νίκη και αρχίσουμε να φροντίζουμε το χώμα;

Βιβλιογραφία

• Christie, D. J., Wagner, R. V., & Winter, D. D. (Eds.). (2014). Peace, conflict, and violence: Peace psychology for the 21st century. Oxford University Press.
• Galtung, J. (1969). Violence, peace, and peace research. Journal of Peace Research, 6(3), 167–191.
• Hoppen, T. H., & Morina, N. (2019). The prevalence of PTSD and depression in refugees and asylum seekers: A meta-analysis. European Journal of Psychotraumatology, 10(1), 168-180.
• Janoff-Bulman, R. (1992). Shattered assumptions: Towards a new psychology of trauma. Free Press.
• Litz, B. T., Stein, N., Delaney, E., et al. (2009). Moral injury and moral repair in war veterans. Clinical Psychology Review, 29(8), 695–706.
• Miller, K. E., & Rasmussen, A. (2017). The mental health of civilians displaced by armed conflict. Psychiatry, 80(2), 111-121.

*Ψυχολόγος

Διδάκτορας Εξελικτικής-Σχολικής ψυχολογίας

Μ.Α Διοίκηση εκπαιδευτικών μονάδων

Msc Χρηματοοικονομικά και Ναυτιλιακά

Μ.Α ART therapist

Pgp Συμβουλευτική ψυχολογία

Ειδίκευση στη Συστημική θεραπεία και στη Γνωστική-Αναλυτική θεραπευτική αντιμετώπιση