Το πόρισμα για το «Κράτος Μαφία» και ο Νίκος Χριστοδουλίδης: Η στιγμή της αλήθειας
Το πόρισμα της Ανεξάρτητης Αρχής κατά της Διαφθοράς για την υπόθεση του βιβλίου «Κράτος Μαφία» αποτελεί ένα γεγονός με βαθιές πολιτικές, θεσμικές και ηθικές προεκτάσεις, που αναπόφευκτα επηρεάζει και τον νυν Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Η έρευνα διήρκεσε περίπου δυόμισι χρόνια, περιέλαβε εκατοντάδες ακροάσεις και καταθέσεις και κατέληξε σε εισηγήσεις για περαιτέρω διερεύνηση πιθανών ποινικών αδικημάτων σε σειρά προσώπων που συνδέθηκαν με την προηγούμενη διακυβέρνηση.
Ανεξάρτητα από το ποια θα είναι η τελική ποινική ή δικαστική κατάληξη των υποθέσεων, το πολιτικό αποτέλεσμα έχει ήδη αρχίσει να παράγεται. Στην πολιτική, πολλές φορές η αντίληψη της κοινωνίας προηγείται των δικαστικών αποφάσεων. Και η κοινωνία σήμερα συζητά και για τον άνθρωπο που υπήρξε επί χρόνια στενός συνεργάτης του, κυβερνητικός εκπρόσωπος, υπουργός Εξωτερικών και τελικά διάδοχός στην Προεδρία του τέως Προέδρου. Και αυτό, σε σχέση με αυτή την υπόθεση, είναι το πραγματικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο Νίκος Χριστοδουλίδης.
Φυσικά, δεν υπάρχουν δημόσια στοιχεία που να τον εμπλέκουν προσωπικά σε οποιαδήποτε παράνομη πράξη. Ούτε το πόρισμα, με βάση όσα έχουν δημοσιοποιηθεί μέχρι στιγμής, στρέφεται εναντίον του. Ωστόσο, στην πολιτική ευθύνη υπάρχουν διαφορετικά επίπεδα. Υπάρχει η ποινική ευθύνη, η πολιτική ευθύνη και η ευθύνη της εικόνας. Και η τελευταία είναι ίσως η πιο επικίνδυνη.
Ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας συνδέει τον σημερινό Πρόεδρο με την προηγούμενη διακυβέρνηση. Η εκλογή του το 2023 στηρίχθηκε εν μέρει στην εικόνα ενός πολιτικού που γνώριζε το κράτος εκ των έσω αλλά ταυτόχρονα μπορούσε να σηματοδοτήσει μια νέα αρχή. Σήμερα όμως το ερώτημα που επανέρχεται από αρκετούς είναι απλό. Πόσο πραγματικά διαφορετική είναι η σημερινή διακυβέρνηση από την προηγούμενη;
Το ερώτημα αυτό ίσως να είναι άδικο. Όμως είναι πολιτικά υπαρκτό. Οι αντίπαλοι του Προέδρου θα επιχειρήσουν να εκμεταλλευθούν το πόρισμα για να ενισχύσουν το αφήγημα της «συνέχειας». Θα υποστηρίξουν ότι η σημερινή εξουσία αποτελεί πολιτική προέκταση της προηγούμενης. Θα επιχειρήσουν να μεταφέρουν στον Χριστοδουλίδη μέρος της φθοράς που προκαλεί το πόρισμα. Ήδη σχετικές αιχμές και αναφορές άρχισαν να εμφανίζονται στον δημόσιο διάλογο.
Η μεγαλύτερη απειλή για τον Πρόεδρο δεν είναι η αντιπολίτευση. Είναι η απογοήτευση των μετριοπαθών πολιτών που τον ψήφισαν προσδοκώντας ανανέωση. Η εμπιστοσύνη αποτελεί το σημαντικότερο πολιτικό κεφάλαιο ενός ηγέτη. Και όταν η εμπιστοσύνη αρχίζει να διαβρώνεται, η φθορά δεν εμφανίζεται αμέσως στις δημοσκοπήσεις. Εμφανίζεται πρώτα από την απομάκρυνση από τους μετριοπαθείς πολίτες που τον ψήφισαν, στην έλλειψη ουσιαστικής επαφής και αδιαφορίας για αυτούς, στη σιωπή, και στην απώλεια ενθουσιασμού.
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη διάσταση. Η Κύπρος βρίσκεται σε μια περίοδο κατά την οποία η ποιότητα των θεσμών της παρακολουθείται στενά από την Ευρωπαϊκή Ένωση, διεθνείς οργανισμούς και ξένους επενδυτές. Μετά τα γεγονότα των «χρυσών διαβατηρίων», τις συζητήσεις για τη διαφθορά και τις επαναλαμβανόμενες εκθέσεις που ζητούν ισχυρότερους μηχανισμούς λογοδοσίας, το κράτος έχει ανάγκη από αποκατάσταση αξιοπιστίας. Ο Πρόεδρος δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το πόρισμα ως μια υπόθεση που αφορά αποκλειστικά το παρελθόν. Αν το πράξει, κινδυνεύει να εμφανιστεί ως παρατηρητής των εξελίξεων. Αντίθετα, οφείλει να εμφανιστεί ως ο άνθρωπος που θα μετατρέψει την κρίση σε ευκαιρία θεσμικής αναγέννησης.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η ιστορική του πρόκληση. Η πρώτη και σημαντικότερη συμβουλή προς τον Πρόεδρο είναι να αποφύγει κάθε ίχνος αμυντικής στάσης. Ο μεγαλύτερος πολιτικός κίνδυνος θα ήταν να θεωρηθεί ότι προσπαθεί να προστατεύσει πρόσωπα, ισορροπίες ή παλιές σχέσεις. Η κοινωνία δεν ενδιαφέρεται πλέον για κομματικές ή προσωπικές φιλίες. Ενδιαφέρεται για την αλήθεια. Ο Χριστοδουλίδης οφείλει να δηλώσει με απόλυτη σαφήνεια ότι καμία πολιτική σχέση, καμία προσωπική γνωριμία και καμιά προηγούμενη συνεργασία δεν μπορεί να σταθεί εμπόδιο στην πλήρη διερεύνηση των ευρημάτων.
Η δεύτερη συμβουλή είναι να επιτρέψει στις διαδικασίες να εξελιχθούν με απόλυτη ανεξαρτησία. Η απόφαση για εμπλοκή ανεξάρτητων ποινικών ερευνητών και η αυτοεξαίρεση του Γενικού και του Βοηθού Γενικού Εισαγγελέα, παρόλο που διατυπώνονται επιφυλάξεις και αντιδράσεις για τον καθοριστικό ρόλο του Εισαγγελικού Συμβουλίου που παραμένει, κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση. Ωστόσο, η κοινωνία θα κρίνει όχι μόνο τη διαδικασία αλλά και την ταχύτητα. Οι καθυστερήσεις θα εκληφθούν ως προσπάθεια εκτόνωσης του θέματος.
Η τρίτη συμβουλή αφορά την πολιτική πρωτοβουλία. Αντί να περιοριστεί σε δηλώσεις περί μηδενικής ανοχής, ο Πρόεδρος θα μπορούσε να ανακοινώσει ένα ολοκληρωμένο πακέτο θεσμικών μεταρρυθμίσεων. Ενίσχυση των ερευνητικών αρμοδιοτήτων της Αρχής κατά της Διαφθοράς, αυστηρότερους κανόνες σύγκρουσης συμφερόντων, μεγαλύτερη διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις και ενίσχυση της λογοδοσίας υψηλόβαθμων αξιωματούχων.
Η τέταρτη συμβουλή είναι ίσως η δυσκολότερη. Ο Πρόεδρος χρειάζεται να αναγνωρίσει ότι η κοινωνία δεν αναζητεί μόνο θεσμικές απαντήσεις αλλά και πολιτική αυτογνωσία. Ένας ηγέτης κερδίζει σε αξιοπιστία όταν δείχνει ότι κατανοεί τα λάθη του συστήματος από το οποίο προήλθε. Δεν απαιτείται αυτοενοχοποίηση. Απαιτείται ειλικρίνεια.
Η πέμπτη συμβουλή αφορά το ίδιο το κυβερνητικό σχήμα, προεδρικούς συνεργάτες και συμβούλους. Αν υπάρχουν πρόσωπα που συμβολίζουν παλιές ή αμφισβητούμενες πρακτικές, η παραμονή τους ενδέχεται να λειτουργήσει ως βαρίδι. Οποιαδήποτε μελλοντική αναδιάρθρωση ή ανασχηματισμός θα πρέπει να υπηρετεί το μήνυμα της ανανέωσης και όχι της ανακύκλωσης.
Τέλος, υπάρχει και μια προσωπική διάσταση. Ο Νίκος Χριστοδουλίδης βρίσκεται σήμερα περίπου στα μισά της πρώτης του θητείας. Οι εκλογές του 2028 μπορεί να φαίνονται μακριά, αλλά στην πολιτική ο χρόνος κινείται γρήγορα. Οι επόμενοι μήνες πιθανόν να καθορίσουν αν θα διεκδικήσει επανεκλογή ως ο Πρόεδρος που άλλαξε τη λειτουργία του κράτους ή ως ο Πρόεδρος που δεν κατάφερε να απομακρυνθεί από τις σκιές του παρελθόντος.
Η ιστορία δείχνει ότι οι πολιτικοί ηγέτες δεν κρίνονται μόνο από τις επιτυχίες τους αλλά και από τον τρόπο που αντιμετωπίζουν τις κρίσεις. Το πόρισμα για το «Κράτος Μαφία» συνιστά ίσως τη σοβαρότερη δοκιμασία πολιτικής ηγεσίας που έχει αντιμετωπίσει μέχρι σήμερα ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Αν επιλέξει τη λογική της ελάχιστης πολιτικής ζημιάς, πιθανόν να περιορίσει προσωρινά το κόστος αλλά να διατηρήσει τις σκιές. Αν επιλέξει τη λογική της πλήρους διαφάνειας και θεσμικής μεταρρύθμισης, ακόμη και με βραχυπρόθεσμο πολιτικό κόστος, μπορεί να ενισχύσει την αξιοπιστία του μακροπρόθεσμα.
Συμπερασματικά, η κοινωνία δεν περιμένει από τον Πρόεδρο να αρκεστεί στο παρελθόν. Περιμένει να εγγυηθεί το μέλλον. Και αυτή είναι η πιο σημαντική πολιτική επιλογή που έχει σήμερα μπροστά του.
*Πανεπιστημιακός-Ανθρωπολόγος, Πρώην Πρύτανης
