Tι (δεν) πήρε ο Ερντογάν από τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ

Αυτό που σίγουρα πέτυχε ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν με τη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα ήταν να στρέψει τα βλέμματα της διεθνούς κοινότητας στην Τουρκία. Ήδη από την τελετή υποδοχής των ηγετών, υπό τους ήχους οθωμανικών στρατιωτικών εμβατηρίων, ο Τούρκος Πρόεδρος έστειλε ένα ισχυρό συμβολικό μήνυμα, προβάλλοντας τις νεο-οθωμανικές φιλοδοξίες της Άγκυρας. Οι επιδιώξεις αυτές δεν αντιμετωπίζονται πλέον μόνο ως ανησυχίες που εκφράζουν η Ελλάδα, η Κύπρος και εσχάτως το Ισραήλ, αλλά ως παράγοντας που επηρεάζει ευρύτερα την περιφερειακή ασφάλεια και σταθερότητα.

Σε επικοινωνιακό επίπεδο, η Τουρκία επιδίωξε, και σε σημαντικό βαθμό πέτυχε, να προβάλει την εικόνα μιας στρατιωτικά και τεχνολογικά προηγμένης δύναμης, ικανής να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στην ευρωπαϊκή άμυνα και ασφάλεια. Στο περιθώριο της Συνόδου ανακοίνωσε ή επιβεβαίωσε νέες αμυντικές συμφωνίες με ευρωπαϊκές χώρες. Ειδικότερα, υπέγραψε νέες συμβάσεις με τον Καναδά, προχώρησε σε συμφωνίες για την προμήθεια ηλεκτρονικών συστημάτων πολέμου και ραντάρ στην Πολωνία, ναυτικών πλοίων υποστήριξης στην Πορτογαλία και προηγμένων εκπαιδευτικών αεροσκαφών στην Ισπανία. Παράλληλα, συνεχίζει την παράδοση μη επανδρωμένων αεροσκαφών στην Ουκρανία, ενισχύοντας τη θέση της ως σημαντικού προμηθευτή αμυντικού εξοπλισμού σε ευρωπαϊκές αγορές.

Γενικά στο περιθώριο της Συνόδου ανακοινώθηκαν εξοπλιστικά συμβόλαια ύψους 50 δισ. δολαρίων, πολλά από τα οποία κατέληξαν σε ευρωπαϊκές εταιρείες, ενώ προωθούνται κοινά ευρωπαϊκά προγράμματα για πυραυλικά συστήματα, αεροσκάφη και νέα χρηματοδοτικά εργαλεία για την άμυνα.

Σε κάθε περίπτωση, την παράσταση στην Σύνοδο έκλεψε, όπως ήταν αναμενόμενο, ο Αμερικανός Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ.

Ο συμβολισμός με το πιστόλι του Σερίφη

Προκειμένου αρχικά να κολακέψει τον «Παγκόσμιο Σερίφη», δεν είναι τυχαίο που ο Ερντογάν δώρισε σε όλους το σύμβολο της Άγρια Δύσης, ένα vintage περίστροφο Gumusay 357 Magnum.

Δεύτερος στόχος ήταν να αναδείξει την ταχεία ανάπτυξη της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας. Το τουρκικό περίστροφο παρουσιάζεται ως «το πρώτο εγχώριο περίστροφο-τύπου όπλο που παρήχθη στη χώρα». Σε μια εποχή κατά την οποία η Τουρκία εξάγει μαζικά drones (Bayraktar), πυραύλους και άλλα συστήματα, το δώρο λειτουργεί ως ζωντανή διαφήμιση του τύπου: «Η Τουρκία δεν είναι μόνο πελάτης, είναι και παραγωγός». Επιπλέον, η Τουρκία επιχείρησε να ασκήσει πίεση στους συμμάχους να αγοράσουν περισσότερα τουρκικά όπλα και να άρουν εμπόδια/εμπάργκο, με το δώρο να υπενθυμίζει διακριτικά τις δυνατότητες και την αυτονομία της. Το δε σημείωμα απαλλαγής από τους εξαγωγικούς περιορισμούς και η παράδοση με ζωντανά πυρομαχικά δείχνουν ότι η Τουρκία ελέγχει πλήρως τα δικά της προϊόντα. Είναι μια ξεκάθαρη υπενθύμιση ότι η Άγκυρα δεν ακολουθεί πάντα τους Δυτικούς κανόνες.

Αμερικανικές κυρώσεις - F35 και S-400

Από τα πιο σημαντικά αποτελέσματα της συνόδου ήταν η δημόσια ανακοίνωση της πρόθεσης Τραμπ να άρει τις κυρώσεις CAATSA που είχαν επιβληθεί στην Τουρκία το 2020, λόγω της αγοράς των ρωσικών συστημάτων S-400.

Στο ίδιο πλαίσιο, ο Τραμπ άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο πώλησης μαχητικών αεροσκαφών F-35 στην Τουρκία, δηλώνοντας ότι θα εξετάσει το ζήτημα. Παρόλο που η Τουρκία παραμένει εκτός του προγράμματος από το 2019 εξαιτίας των S-400, η άρση των κυρώσεων και η θετική στάση της Ουάσιγκτον δημιουργούν στην Άγκυρα προσδοκίες για μελλοντική επαναπροσέγγιση.

Η τουρκική εφημερίδα Hürriyet «αποκάλυψε» την Παρασκευή ότι η Τουρκία πούλησε τα αντιαεροπορικά συστήματα S-400, που είχε προμηθευτεί από τη Ρωσία, σε χώρα του Περσικού Κόλπου, με πιθανότερους αγοραστές το Κατάρ ή τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Σχολιάζοντας τις πληροφορίες, ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ, χαρακτήρισε το ζήτημα «εξαιρετικά ευαίσθητο», επιβεβαιώνοντας ότι η Μόσχα διατηρεί επαφές με την τουρκική πλευρά για το θέμα και ότι οι σχετικές διαβουλεύσεις θα συνεχιστούν.

Πάντως, εκ μέρους των ΗΠΑ δεν υπάρχει συγκεκριμένη δέσμευση για πλήρη επαναφορά της Τουρκίας στο πρόγραμμα, καθώς μια τέτοια κίνηση αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό από το Κογκρέσο, την Γερουσία και το ελληνο-εβραϊκό λόμπι.

Ο στόχος της Τουρκίας

Η Τουρκία επιδιώκει να εδραιωθεί ως αναντικατάστατος παράγοντας για την ασφάλεια της Ευρώπης και του ΝΑΤΟ. Οι Βρετανοί την χαρακτήρισαν αυτήν την εβδομάδα ως χώρα, που, λόγω γεωγραφίας, μετατρέπεται σε «συνδετικό κρίκο» (global glue), τοποθετώντας τον εαυτό της ανάμεσα στη Ρωσία και την Ουκρανία, το Ισραήλ και το Ιράν, λειτουργώντας παράλληλα ως δίαυλος επικοινωνίας με την Κίνα. H Άγκυρα δεν θέλει πλέον να αντιμετωπίζεται απλώς ως μια περιφερειακή δύναμη, αλλά «πουλά» την εικόνα ενός «παγκόσμιου παίκτη που παρέχει σταθερότητα, ασφάλεια, υποστηρίζει την ειρήνη σε περιοχές κρίσης», όπως δήλωσε ο υφυπουργός Άμυνας της Τουρκίας, Σαλίχ Αϊχάν. Επί της ουσίας, η Τουρκία επιδιώκει να μετατρέψει τη στρατιωτική της ισχύ, την αμυντική της βιομηχανία και τη γεωστρατηγική της θέση σε πολιτική επιρροή. Οι Βρετανοί την βλέπουν ως αναντικατάστατο πυλώνα της ευρωπαϊκής ασφάλειας και του ΝΑΤΟ, που δεν μπορούν πλέον να αγνοήσουν ή να παρακάμψουν. Αυτό τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα.

Η συμφωνία με Βρετανούς

Ενόψει των όποιων διαπραγματεύσεων και σχεδίων ετοιμάζονται για το Κυπριακό, τη Λευκωσία αλλά και την Αθήνα πρέπει να απασχολεί πως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Τουρκία υπέγραψαν νέα Συμφωνία Ασφάλειας και Άμυνας στο περιθώριο της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, ενισχύοντας περαιτέρω τη στρατηγική τους συνεργασία. Η συμφωνία προβλέπει τη δημιουργία νέων μηχανισμών διαβούλευσης και στενότερη συνεργασία σε κρίσιμους τομείς όπως η αποτροπή και η άμυνα, η στρατιωτική συνεργασία, η αμυντική βιομηχανία και τεχνολογία, η κυβερνοασφάλεια, η αντιμετώπιση υβριδικών απειλών, η καταπολέμηση της τρομοκρατίας, η πολιτική προστασία, η ανθεκτικότητα και το διάστημα.

Οι αναπάντητοι προβληματισμοί

Παρά τα θετικά αποτελέσματα, η Τουρκία δεν κατάφερε να εξασφαλίσει όλα όσα επεδίωκε. Η πλήρης επαναφορά στο πρόγραμμα F-35 παραμένει ακόμα αβέβαιη, ενώ δεν υπήρξαν νέες δεσμεύσεις για άρση άλλων περιορισμών στο αμυντικό εμπόριο. Επιπλέον, ζητήματα όπως η στάση του ΝΑΤΟ απέναντι σε περιφερειακές ανησυχίες της Τουρκίας, όπως το Κουρδικό και η Συρία, δεν βρήκαν οριστικές λύσεις κατά τη διάρκεια των συζητήσεων.

Τούρκοι αναλυτές προειδοποιούν πως εάν στο μέλλον η Ευρώπη εξομαλύνει τις σχέσεις της με τη Ρωσία, αυτό θα μπορούσε να μειώσει τη στρατηγική σημασία που αποδίδει η Τουρκία στον εαυτό της ως «αναντικατάστατου» συμμάχου. Σε ένα περιβάλλον όπου τα κοινά συμφέροντα θα εξασθενούν, ο καθοριστικός παράγοντας για τη διατήρηση της συνεργασίας θα είναι οι κοινές αξίες. Αυτό είναι και το μεγαλύτερο πρόβλημα της σημερινής ισλαμικής Τουρκίας.

Με το βλέμμα στραμμένο στην Ασία

Το ΝΑΤΟ εισέρχεται σταδιακά σε μια νέα φάση, όπου οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι αναλαμβάνουν μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης για την άμυνά τους, καθώς θεωρείται πιθανή η σταδιακή μείωση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην Ευρώπη. Με αυτά τα δεδομένα, η Τουρκία βλέπει μια μοναδική ευκαιρία προκειμένου να αυξήσει τα εθνικά της πλεονεκτήματα. Ουσιαστικά, η αμερικανική πίεση προς την Ευρώπη για αύξηση των αμυντικών δαπανών και η ανοχή του ρόλου της Τουρκίας παρά τους τριγμούς με Ισραήλ, είναι συνέπεια της στρατηγικής στροφής των ΗΠΑ προς τον Ινδο-Ειρηνικό. Αυτή η στρατηγική ασάφεια της Τουρκίας υποχρεώνει τις ΗΠΑ να αντισταθμίζουν το έλλειμμα εμπιστοσύνης με μεγαλύτερη ευρωπαϊκή αυτονομία στην άμυνα, αναγνωρίζοντας έτσι έμμεσα ότι η «οπισθοφυλακή» του ΝΑΤΟ θα πρέπει να σταθεροποιηθεί πριν από το μεγάλο βήμα προς την Ασία.