Πανεπιστήμια μαϊμού και μπίζνες εκατομμυρίων

Δεκάδες «πανεπιστήμια» στα κατεχόμενα συνθέτουν σήμερα ένα από τα μεγαλύτερα οικονομικά οικοσυστήματα της κατοχής. Οι αριθμοί ξεπερνούν κατά πολύ τις ανάγκες της τουρκοκυπριακής κοινότητας: πάνω από 100.000 φοιτητές, με τη μεγάλη πλειονότητα να προέρχονται από την Τουρκία, την Αφρική, την Ασία και τη Μέση Ανατολή. Δίδακτρα, στέγαση και καθημερινή κατανάλωση τροφοδοτούν μιαν αγορά εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ, η οποία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη συνεχή εισροή φοιτητών από το εξωτερικό.

Παράλληλα λειτουργεί ένας διεθνής μηχανισμός προσέλκυσης νέων εγγραφών. Σύμφωνα με το αμερικανικό State Department, agents και γραφεία στρατολόγησης φοιτητών μπορούν να αμείβονται με έως €1.000 για κάθε άτομο που εγγράφουν. Οι Financial Times, το PRIO και ακαδημαϊκές μελέτες έχουν καταγράψει παραπλανητικές υποσχέσεις, κενά στην εποπτεία και σοβαρά ζητήματα ποιότητας. Η «Σ» ακολουθεί τη διαδρομή του χρήματος και του φοιτητή, από την πρώτη επαφή με τον agent μέχρι την εγγραφή και τη φοίτηση.

€267 εκατ. μόνο από δίδακτρα

Τα στοιχεία της ίδιας της YÖDAK δίνουν το μέγεθος. Τον Ιούνιο του 2026 ο φορέας εποπτείας της ανώτατης εκπαίδευσης στα κατεχόμενα μιλούσε για 23 ιδρύματα, περίπου 106.000 φοιτητές και 5.000 ακαδημαϊκούς. Στα τελευταία πλήρη στοιχεία ανά υπηκοότητα, για το ακαδημαϊκό έτος 2024-25, καταγράφονταν 102.458 φοιτητές. Από αυτούς, μόλις 13.320 ήταν Τουρκοκύπριοι. Οι 47.542 προέρχονταν από την Τουρκία και άλλοι 41.596 από τρίτες χώρες.

Σχεδόν εννέα στους δέκα, δηλαδή, έρχονται από το εξωτερικό. Η αναλογία αυτή εξηγεί και το επιχειρηματικό μοντέλο. Ο κλάδος χρειάζεται διαρκώς νέες εγγραφές για να διατηρεί το σημερινό του μέγεθος. Οι Tomáš Hoch και Viktor Heinz, σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Comparative Southeast European Studies, περιγράφουν τη βόρεια Κύπρο ως περιοχή με εξαιρετικά υψηλή αναλογία πανεπιστημίων και διεθνών φοιτητών σε σχέση με τον πληθυσμό. Ο τίτλος της έρευνας είναι ενδεικτικός: «Higher Education in Northern Cyprus: The Path from Isolation to Oversaturation» – από την απομόνωση στον υπερκορεσμό.

Ενιαίος δημοσιευμένος τζίρος για τα 23 ιδρύματα δεν υπάρχει. Υπάρχουν, όμως, αρκετά στοιχεία ώστε να υπολογιστεί συντηρητικά το μέγεθος της αγοράς. Αν ληφθούν μόνο οι 89.138 φοιτητές από την Τουρκία και τρίτες χώρες του 2024-25 και χρησιμοποιηθεί μέσο ετήσιο δίδακτρο €3.000, το ποσό φτάνει περίπου τα €267 εκατ. τον χρόνο.

Η παραδοχή των €3.000 βρίσκεται χαμηλά σε σχέση με τις τιμές που δημοσιεύουν αρκετά ιδρύματα. Το Near East University, για παράδειγμα, αναφέρει για πολλά προπτυχιακά προγράμματα συνολικό ετήσιο κόστος περίπου €3.225 μετά από έκπτωση 50%, ενώ Ιατρική και Οδοντιατρική κοστίζουν πολλαπλάσια. Στο Eastern Mediterranean University, ακόμη και μετά τις παρεχόμενες υποτροφίες, αρκετά προγράμματα κινούνται πάνω από αυτό το επίπεδο.

Στα δίδακτρα προστίθεται η διαβίωση. Η EMU υπολογίζει κόστος $300-$500 τον μήνα, χωρίς στέγαση και βιβλία. Αν χρησιμοποιηθεί μόνο το χαμηλότερο ποσό, για εννέα μήνες, οι 89.138 φοιτητές αντιστοιχούν σε πάνω από $240 εκατ. ετήσιας κατανάλωσης. Και πάλι ο υπολογισμός αφήνει εκτός εστίες και ιδιωτικά ενοίκια, μεταφορές, αεροπορικά εισιτήρια και άλλες δαπάνες.

Με αυτές τις χαμηλές παραδοχές, δίδακτρα και βασική κατανάλωση πλησιάζουν ήδη το μισό δισεκατομμύριο ευρώ. Η στέγαση αυξάνει αισθητά το ποσό. Στο Near East University οι ετήσιες τιμές εστιών ξεκινούν από περίπου €1.274 και ανεβαίνουν ανάλογα με τον τύπο δωματίου. Γύρω από τους φοιτητές έχει αναπτυχθεί έτσι μια ολόκληρη παράλληλη αγορά: ακίνητα, εστίαση, λιανικό εμπόριο, μεταφορές και υπηρεσίες.

Με άλλα λόγια, το μέγεθος δεν προκύπτει από έναν εντυπωσιακό αλλά ατεκμηρίωτο «τζίρο». Προκύπτει από τους ίδιους τους αριθμούς των φοιτητών, τα δημοσιευμένα δίδακτρα και το ελάχιστο κόστος διαβίωσης που αναφέρουν τα ίδια τα ιδρύματα.

€1.000 για κάθε νέα εγγραφή

Η ανάγκη για νέους φοιτητές έχει δημιουργήσει ένα ξεχωριστό δίκτυο μεσαζόντων. Στην έκθεση Trafficking in Persons 2025, το State Department αναφέρει ότι χρηματοδοτούμενα και κερδοσκοπικά ιδρύματα στα κατεχόμενα πληρώνουν agents και γραφεία στρατολόγησης έως €1.000 για κάθε φοιτητή που φέρνουν. Αντίστοιχες αναφορές υπήρχαν και σε προηγούμενες αμερικανικές εκθέσεις.

Η προμήθεια δημιουργεί άμεσο οικονομικό κίνητρο για κάθε νέα εγγραφή. Agents και μεσάζοντες αναζητούν υποψηφίους κυρίως σε χώρες της Αφρικής, της Ασίας και της Μέσης Ανατολής. Το State Department καταγράφει περιπτώσεις στις οποίες φοιτητές προσελκύστηκαν με υποσχέσεις για υποτροφίες, δωρεάν στέγαση και εργασία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, σύμφωνα με την ίδια πηγή, τους παρουσιάστηκε ακόμη και η ψευδής εικόνα ότι θα φοιτούσαν σε πανεπιστήμιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η αμερικανική έκθεση καταγράφει επίσης φοιτητές που βρέθηκαν εκτεθειμένοι σε καταναγκαστική εργασία, υπερχρέωση και σεξουαλική εκμετάλλευση. Γι’ αυτό και καλεί τις τουρκοκυπριακές αρχές να ρυθμίσουν αυστηρότερα τη δράση agents, sub-agents και δανειστών που εμπλέκονται στη διαδικασία. Η αναφορά αφορά το περιβάλλον στρατολόγησης και τους κινδύνους που δημιουργεί, όχι συλλογική κατηγορία εναντίον όλων των ιδρυμάτων.

Το ίδιο δίκτυο μπήκε στο μικροσκόπιο των Financial Times το 2024. Στην έρευνα «The north Cyprus trap», η βρετανική εφημερίδα κατέγραψε μαρτυρίες φοιτητών από αφρικανικές και ασιατικές χώρες, οι οποίοι είπαν ότι όσα συνάντησαν μετά την άφιξή τους απείχαν από όσα τους είχαν υποσχεθεί. Εργασία, κόστος σπουδών, δυνατότητες μετάβασης στην Ευρώπη και συνθήκες διαβίωσης βρίσκονταν ανάμεσα στα θέματα που ανέφεραν.

Το 2025 ακολούθησε η μελέτη «Deceitful Dream Sellers» του PRIO Cyprus Centre, με επίκεντρο την εργασιακή εκμετάλλευση διεθνών φοιτητών. Η έρευνα καταγράφει τη στροφή των ιδρυμάτων προς την Αφρική και τη Μέση Ανατολή, όταν άρχισε να περιορίζεται η δεξαμενή φοιτητών από την Τουρκία. Όσο αυξανόταν η εξάρτηση από τους ξένους φοιτητές, τόσο μεγαλύτερο ρόλο αποκτούσαν τα διεθνή δίκτυα προσέλκυσης.

Από τον υπερκορεσμό στα κενά ελέγχου

Οι Hoch και Heinz καταγράφουν μεγάλες διαφορές στην ποιότητα μεταξύ των ιδρυμάτων, προβλήματα στους μηχανισμούς πιστοποίησης, πολιτικές παρεμβάσεις και ανεπαρκώς ρυθμισμένη δράση agents. Η έρευνά τους δεν βάζει όλα τα ιδρύματα στο ίδιο καλάθι. Περιγράφει, όμως, ένα σύστημα που διογκώθηκε γρήγορα, χωρίς αντίστοιχη ενίσχυση των μηχανισμών ελέγχου.

Τα νεότερα στοιχεία της YÖDAK δείχνουν πλέον και πίεση στη ζήτηση. Τον Αύγουστο του 2026 ανακοινώθηκε ότι από τις 18.013 θέσεις που προσφέρθηκαν μέσω του τουρκικού YKS καλύφθηκαν 11.555, ποσοστό 64,15%. Το 2025 η πληρότητα έφτανε το 68,09%. Οι διαθέσιμες θέσεις αυξήθηκαν, οι τοποθετήσεις όμως έμειναν σχεδόν στάσιμες. Η ίδια η YÖDAK αναγνώρισε ότι η ζήτηση δεν ακολούθησε την αύξηση της προσφοράς.

Η πιο βαριά υπόθεση αφορά το Cyprus Health and Social Sciences University. Τον Νοέμβριο του 2025 ο γενικός γραμματέας και μέτοχος του ιδρύματος, Serdal Gündüz, καταδικάστηκε σε 15 χρόνια φυλάκιση για αδικήματα που, σύμφωνα με το δικαστικό ρεπορτάζ, περιελάμβαναν πλαστούς τίτλους σπουδών και πλαστογραφημένο πιστοποιητικό για τη λειτουργία σχολής Οδοντιατρικής.

Είχε προηγηθεί έλεγχος της YÖDAK, ο οποίος εντόπισε προβλήματα σε εγγραφές φοιτητών, ακαδημαϊκές διαδικασίες, επάρκεια διδακτικού προσωπικού και λειτουργία προγραμμάτων. Ο φορέας ανέστειλε σειρά προγραμμάτων και ανακάλεσε άδειες έναρξης άλλων. Η υπόθεση αφορά ένα συγκεκριμένο ίδρυμα, αλλά άνοιξε με τον πιο καθαρό τρόπο το ζήτημα της αποτελεσματικότητας του ελέγχου: πώς έφτασε η κατάσταση μέχρι τα δικαστήρια πριν εντοπιστούν και αντιμετωπιστούν οι παραβάσεις.

Τι πραγματικά αναγνωρίζεται

Η αναγνώριση των τίτλων απαιτεί επίσης καθαρές διαχωριστικές γραμμές. Υπάρχουν ιδρύματα και συγκεκριμένα προγράμματα με τουρκικές ή διεθνείς πιστοποιήσεις, καθώς και πραγματικές συνεργασίες με πανεπιστήμια του εξωτερικού. Αυτό, όμως, δεν εξασφαλίζει ενιαία αντιμετώπιση όλων των τίτλων και όλων των προγραμμάτων σε κάθε χώρα ή επαγγελματικό κλάδο.

Η Τουρκία εφαρμόζει ειδικούς κανόνες μέσω της YÖK και της διαδικασίας ισοτιμίας, ενώ σε άλλες χώρες η αξιολόγηση γίνεται κατά περίπτωση. Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν αναγνωρίζει τα ιδρύματα που λειτουργούν στα κατεχόμενα. Για έναν υποψήφιο από την Αφρική ή την Ασία, η διαφορά ανάμεσα στην αναγνώριση ενός ιδρύματος, στην πιστοποίηση ενός προγράμματος, σε μια διεθνή συνεργασία και στην επαγγελματική αναγνώριση ενός τίτλου μπορεί εύκολα να χαθεί μέσα στη διαφημιστική προβολή.

Σήμερα ο κλάδος αριθμεί περίπου 106.000 φοιτητές και 23 ιδρύματα. Μόνο οι 89.138 φοιτητές από την Τουρκία και τρίτες χώρες του 2024-25 αρκούν, με χαμηλές παραδοχές, για να δημιουργήσουν εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ σε δίδακτρα και κατανάλωση. Την ίδια ώρα, έως €1.000 μπορεί να πληρώνεται για κάθε νέα εγγραφή μέσω agents, ενώ ξένες έρευνες καταγράφουν παραπλανητικές υποσχέσεις και προβλήματα εποπτείας. Αυτός είναι ο μηχανισμός που κρατά σε κίνηση τη μεγαλύτερη ίσως «βιομηχανία» των κατεχομένων.